აჯანყებები

1924 წლის აგვისტოს აჯანყება

საბჭოთა ხელისუფლების წინააღმდეგ საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენის მიზნით მოწყობილი გამოსვლა.

წინაპირობები და ორგანიზება

1921 წლის ოკუპაციის შემდეგ დამოუკიდებლობის აღდგენის მომხრე პოლიტიკური ჯგუფები იატაკქვეშ მოქმედებდნენ. დამოუკიდებლობის კომიტეტი სხვადასხვა პარტიის ძალისხმევის გაერთიანებას ცდილობდა.

გამოსვლა

1924 წლის აგვისტოს ბოლოს შეიარაღებული გამოსვლები საქართველოს რამდენიმე მხარეში დაიწყო. ორგანიზებისა და კოორდინაციის სირთულეებს საბჭოთა უსაფრთხოების ორგანოების მოქმედებები ემატებოდა.

მარცხი და რეპრესიები

აჯანყების ჩახშობას დახვრეტები, დაპატიმრებები და გადასახლებები მოჰყვა. ეროვნული არქივის კოლექციის აღწერაში მითითებულია დახვრეტილთა და გადასახლებულთა არასრული სიები, 1925 წლის სასამართლო პროცესის მასალა და ჩახშობისას დახვრეტილი ივანე ზესაშვილის მეუღლის განცხადება. მსხვერპლის საერთო რაოდენობის დასადგენად საჭიროა სხვადასხვა ჩანაწერის შეჯერება.

წინააღმდეგობის დაგროვება 1921 წლის შემდეგ

ეროვნული ენციკლოპედია აჯანყებას დაკარგული დამოუკიდებლობის დასაბრუნებელ ბრძოლად განიხილავს. საბჭოთა ხელისუფლების დამყარებას სხვადასხვა კუთხეში წინააღმდეგობა მოჰყვა; შეიარაღებული რაზმები და იატაკქვეშა პოლიტიკური ქსელები ერთდროულად მოქმედებდნენ. 1922 წელს ჩამოყალიბებული დამოუკიდებლობის კომიტეტი ამ ძალების კოორდინაციას ცდილობდა. უკმაყოფილება მხოლოდ ერთი ფენის ან ერთი სამხედრო რაზმის გამოცდილებით ვერ აიხსნება: ეროვნული დამოუკიდებლობის საკითხს პოლიტიკური დევნა და სოციალური დაძაბულობაც ახლდა.

მზადება და ორგანიზაციის დასუსტება

შეთანხმებული გამოსვლა ფარულ სამხედრო და პოლიტიკურ მუშაობას მოითხოვდა. 1923 წელს სამხედრო ცენტრის აღმოჩენამ, დაპატიმრებებმა და ხელმძღვანელების დახვრეტამ ორგანიზაციას მძიმე დარტყმა მიაყენა. მიუხედავად ამისა, მზადება გაგრძელდა და ემიგრაციიდან მონაწილეებიც დაბრუნდნენ. ახალი დაპატიმრებები გეგმების საიდუმლოდ შენახვას ართულებდა. ამ წინაისტორიის გარეშე აჯანყების მარცხის მხოლოდ ბრძოლის დღეებით ახსნა არასრულია: ხელმძღვანელობის დანაკარგი და ინფორმაციის გაჟონვა უშუალო გამოსვლამდე ამცირებდა მოქმედების შესაძლებლობებს.

ნაადრევი დასაწყისი და კოორდინაციის პრობლემა

ენციკლოპედიის მიხედვით, გამოსვლა საბოლოოდ 29 აგვისტოსთვის დაიგეგმა, მაგრამ ჭიათურაში 28 აგვისტოს დაიწყო. დროის აცდენამ საერთო მოქმედებას ხელი შეუშალა. ხელისუფლებამ თბილისში დამატებითი ძალები შეიყვანა და მნიშვნელოვანი საკომუნიკაციო ობიექტები დაიკავა. ამ გარემოებამ აჯანყებულთა ადგილობრივი წარმატებების ერთმანეთთან დაკავშირება გაართულა. ფართო გეოგრაფიული გავრცელება ერთიან სამხედრო კონტროლს არ უდრიდა: ცალკე ქალაქის დაკავება და ქვეყნის მასშტაბით შეთანხმებული ხელისუფლების ჩამოყალიბება განსხვავებული ამოცანები იყო.

სამეგრელო: განსხვავებული ადგილობრივი ვითარება

სამეგრელოში აჯანყებისთვის პრაქტიკული მზადება 1924 წლის ზაფხულში დაიწყო. რეგიონული კვლევის მიხედვით, საერთო ხელმძღვანელობა და სენაკის მაზრაში მოქმედება დავით მხეიძეს დაევალა. ზუგდიდის მაზრაში რაზმებს ესტატე ლატარია ხელმძღვანელობდა. მცირე რაზმები ხობში, წალენჯიხასა და სხვა ადგილებშიც მოქმედებდნენ. მათი შესაძლებლობები განსხვავდებოდა და კვლევის ავტორი მათ წარმატებას სენაკისა და ზუგდიდის რაზმების მოქმედებას უკავშირებს.

სენაკის დაკავება და ძალების უთანასწორობა

ახალსენაკში აჯანყებულებმა 29 აგვისტოს დაიკავეს პარტიული კომიტეტის, რკინიგზის სადგურისა და ფოსტის შენობები. რეგიონული ნარკვევი აღმასკომის დაკავებასაც აღწერს. ქალაქში ძალაუფლება რამდენიმე დღით აჯანყებულთა ხელში გადავიდა. 1 სექტემბერს, როდესაც წითელი არმიის დამატებითმა ნაწილებმა შეუტიეს, აჯანყებულებმა ახალსენაკი დატოვეს.

დახევა და რეპრესიების გაგრძელება

სამეგრელოში აჯანყების კერები სხვადასხვა დროს დამარცხდა. ჩხოროწყუს რაზმი მილიციის შემოტევის შემდეგ გაიფანტა და მისი წევრების ნაწილმა სვანეთისკენ დაიხია. ახალსენაკში ბრძოლა სექტემბრის დასაწყისამდე გაგრძელდა. რეგიონული კვლევა აღწერს, რომ შეიარაღებული წინააღმდეგობის ჩახშობის შემდეგ ხელისუფლება მონაწილეთა ძებნას, დაპატიმრებას, გადასახლებასა და დახვრეტას განაგრძობდა. ცალკეული რაიონების მასალა მთელი ქვეყნის დანაკარგის დასადგენად დამატებით წყაროებთან უნდა შეჯერდეს.

რეპრესიების ადამიანური და საზოგადოებრივი შედეგი

აჯანყების ჩახშობის შემდეგ რეპრესიები ძებნილთა ოჯახებსაც შეეხო. სამეგრელოს რეგიონული კვლევა აღწერს შემთხვევებს, როდესაც ძებნილი პირები ხელისუფლებას ოჯახის წევრებზე ზეწოლის გამო ჩაბარდნენ. ეს ცნობა გვიჩვენებს, როგორ გამოიყენებოდა ოჯახზე ზეწოლა მონაწილეთა დასაკავებლად. ცალკეული შემთხვევების შესწავლა გვეხმარება დავინახოთ, რა მოჰყვა რეპრესიებს უშუალოდ ბრძოლაში ჩართული ადამიანების გარეთაც.

რატომ არ არის მსხვერპლი მხოლოდ რიცხვი

ეროვნული ბიბლიოთეკის გამოცემის პირველ დანართში 1924 წელს დახვრეტილ პირთა არასრული სია რეგიონების მიხედვითაა შედგენილი. ზოგ ჩანაწერში სახელთან ერთად მამის სახელი და ასაკია მითითებული, ზოგში კი დაბადებისა და გარდაცვალების წლები. ასეთი ცნობებით მკვლევარს სხვადასხვა საბუთში ერთი და იმავე ადამიანის ამოცნობა შეუძლია. ცალკეული ჩანაწერის გადამოწმება მნიშვნელოვანია, რადგან არასრული სია რეპრესიების საერთო მასშტაბს სრულად ვერ ასახავს.

რას გვიჩვენებს საარქივო კოლექცია

ეროვნული არქივის კოლექციის აღწერაში მითითებულია დამოუკიდებლობის კომიტეტის (დამკომის) მიმართვა, 1923 წლის მეტეხის ციხის პატიმართა არასრული სია, 1924 წლის დახვრეტილთა და გადასახლებულთა არასრული სიები და 1925 წლის სასამართლო პროცესის მასალა. ცალკე ჩამოთვლილია დაზარალებულთა ოჯახის წევრების განცხადებები. კატალოგი გვეხმარება ამ საბუთების მოძებნაში. მათი შინაარსის შესასწავლად საჭიროა თავად წერილების, სიებისა და სასამართლო მასალის წაკითხვა.

როგორ ჩანან ორგანიზატორები საარქივო საბუთებში

ანდრონიკაშვილის სხვადასხვა წერილი და დამკომის საჯარო მიმართვა ერთმანეთისგან უნდა გავარჩიოთ. 2024 წლის დოკუმენტურ კრებულში გამოქვეყნებული მარტის წერილი 1924 წლის 27 მარტს დაიწერა და 2 მაისს მიიღეს. მასში ავტორი ორგანიზაციების დარბევაზე, პროვოკატორებსა და უსახსრობაზე საუბრობს. ეროვნული არქივის გამოფენაში წარმოდგენილია სხვა წერილი: მისი სათაური 1924 წლის 2 ივნისს ასახელებს, მინაწერი კი სტამბოლში 2 ივლისს მიღებას აღნიშნავს. გამოქვეყნებული ტექსტის მიხედვით, ანდრონიკაშვილი გამოსვლის მოსამზადებლად ფინანსურ დახმარებას ითხოვს, 8 მაისის წერილს პასუხობს და 27 მარტის ადრინდელ წერილსაც ახსენებს. მიმოწერის ეს თარიღები ერთმანეთთან არ უნდა გავაიგივოთ. დამკომის მიმართვა „ქართველ ერს“ კი ფართო საზოგადოებისთვისაა განკუთვნილი. 1924 წლის მაისის ეს ტექსტი დამოუკიდებლობის დღის, 26 მაისის აღნიშვნას უკავშირდება და ერთობლივი ეროვნული ბრძოლისკენ მოუწოდებს. მიმართვის პოლიტიკური შეფასებები მისი ავტორის პოზიციაა. იგი არც მთავრობისადმი წერილია და არც 5 სექტემბრის განცხადება, რომელიც კომიტეტის წევრთა დაპატიმრების შემდეგ შეიქმნა. გურულის მიმოხილვით, ამ უკანასკნელის ხელმომწერებს აჯანყების შეწყვეტისკენ მოწოდება აიძულეს.

რას ნიშნავს არქივში „არასრული სია“

ეროვნული არქივი 1924 წლის დახვრეტილთა და გადასახლებულთა ზოგიერთ ჩამონათვალს პირდაპირ არასრულად აღწერს. ეროვნული ბიბლიოთეკის 2024 წლის გამოცემაშიც რეგიონების მიხედვით შედგენილი დანართი არასრულ სიადაა დასათაურებული. ასეთი ჩამონათვალის დათვლით ვიგებთ, რამდენი ჩანაწერია მოცემულ სიაში. საერთო დანაკარგის დასადგენად საჭიროა სხვა საბუთების მოძიებაც და იმის შემოწმება, ხომ არ არის ერთი პირი რამდენიმე სიაში შეტანილი.

დამატებით წასაკითხად

წყაროები

მოკლე სარედაქციო მიმოხილვა. საკითხის სრულად შესასწავლად გაეცანი წყაროებს.

  1. ანტისაბჭოთა ეროვნული მოძრაობა და 1924 წლის აჯანყებასაქართველოს ეროვნული არქივი · შემოწმება: 2026-11-06
  2. ვახტანგ გურული, დამოუკიდებლობის კომიტეტი, 4–5 სექტემბრის მოვლენების წინა ეტაპზე შესწავლილი აბზაციქართული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-13
  3. უ. სიდამონიძე — აგვისტოს აჯანყებასაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-06
  4. სამეგრელოს კვლევა, მზადების, ახალსენაკის დაკავებისა და შემდგომი რეპრესიების მონაკვეთებისაბჭოთა წარსულის კვლევის ლაბორატორია · შემოწმება: 2026-11-13
  5. აგვისტო — 1924: კვლევისა და ბიოგრაფიების პროექტიSOVLAB — საზოგადოებრივი არქივი · შემოწმება: 2026-11-06
  6. ანტისაბჭოთა ეროვნული მოძრაობა და 1924 წლის აჯანყება საქართველოშისაქართველოს ეროვნული არქივი · შემოწმება: 2026-11-09
  7. 1924 წლის აჯანყების კალენდარი, ახალსენაკის ეპიზოდიHistory Project · შემოწმება: 2026-11-13
  8. PDF გვ. 1: ფ. 2130, ან. 1, ს. 30 და საარქივო აღწერა; გვ. 2–4: №12, 2/VI/1924, სტამბოლში მიღება 2 ივლისს; 8 მაისისა და 27 მარტის წერილების ხსენება; ხელმოწერასაქართველოს ეროვნული არქივი · შემოწმება: 2026-11-13
  9. PDF გვ. 1: ფ. 2117, ან. 1, ს. 160; გვ. 2: ქართველ ერს, ორივე სვეტი და საქართველოს დამოუკიდებლობის კომიტეტის ხელმოწერა; 26 მაისი და 1924 წელი ძირითად ტექსტშისაქართველოს ეროვნული არქივი · შემოწმება: 2026-11-13
  10. ანტისაბჭოთა ეროვნული მოძრაობა და აჯანყებები საქართველოში 1921–1924, 2024, გვ. 444–445: №12 სრული ტრანსკრიფცია; ფ. 2130, ან. 1, ს. 30, ფურც. 4–5. მარტის წერილის წინა ეტაპზე შესწავლილი სრული ტექსტი და ფ. 1861, ან. 3, ს. 139, ფურც. 24–25ლევან ჯიქიასა და დიმიტრი სილაქაძის მომზადებული კრებული · შემოწმება: 2026-11-13
  11. კოლექციის აღწერა, ცენტრალურ არქივებში დაცული მასალის ორი ჩამონათვალისაქართველოს ეროვნული არქივი · შემოწმება: 2026-11-13
  12. 1924 წლის აჯანყება საქართველოში, პირველი დანართის სათაური და რეგიონული ჩანაწერების დასაწყისისაქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა · შემოწმება: 2026-11-13
როგორ ვამზადებთ მასალებს
დასაწყისში

ამბები ერთმანეთს უკავშირდება

გააგრძელე კითხვა დაკავშირებულ თემებზე.

მოვლენები
ახალი და უახლესი ხანა

1921 წლის საბჭოთა ოკუპაცია

საბჭოთა რუსეთის სამხედრო შემოჭრა და საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ოკუპაცია.

თებერვალი–მარტი, 1921წაიკითხე