ისტორიული მოვლენები

საქართველოს სამეფოს ჩამოყალიბება

ბაგრატ III-ის მმართველობის ქვეშ ქართული პოლიტიკური ერთეულების გაერთიანების პროცესი.

პიროვნებები და მოვლენები

როგორ მიმდინარეობდა გაერთიანება

ქართული პოლიტიკური ერთეულების გაერთიანება დინასტიურ კავშირებს, სამხედრო ძალასა და ადგილობრივი დიდებულების მხარდაჭერას ეფუძნებოდა. ბაგრატ III რამდენიმე სამეფო სახლის მემკვიდრედ განიხილებოდა.

რატომ 1008 წელი?

ბაგრატის მიერ აფხაზთა მეფობის მიღებას 978 წელს, 1008 წელს გურგენის მემკვიდრეობის მიღება მოჰყვა. ამგვარად, დასავლეთ და აღმოსავლეთ საქართველოს მნიშვნელოვანი ტერიტორიები ერთი მმართველის ხელში აღმოჩნდა.

პროცესი და შედეგი

1008 წელი ყველა ქართული მიწის ერთდროულ გაერთიანებას არ ნიშნავს. გაერთიანება შემდგომ მეფეებშიც გაგრძელდა. საკითხის ასე დანახვა გვიცავს რთული ისტორიული პროცესის ერთ მოვლენამდე დაყვანისგან.

დასავლეთის სამეფო გაერთიანებამდე

VIII საუკუნის ბოლოს დასავლეთში ჩამოყალიბდა ეგრის-აფხაზეთის სამეფო. ენციკლოპედიის მიხედვით, ლეონ II-ის დროს დასავლეთის გაერთიანებამ და ბიზანტიის ვასალობისაგან გათავისუფლებამ ახალი სამეფო ხელისუფლება შექმნა. მისი ცენტრი ქუთაისში იყო. სახელწოდება „აფხაზთა სამეფო“ წყაროებში ამ კონკრეტულ შუა საუკუნეების პოლიტიკურ ერთეულს აღნიშნავს. მისი ისტორიისათვის საჭიროა გავითვალისწინოთ სამეფოს სხვადასხვა რეგიონისა და მმართველი წრეების მონაწილეობა. სწორედ ამ უკვე ჩამოყალიბებული ხელისუფლების მემკვიდრეობა იქცა ბაგრატის ძალაუფლების ერთ-ერთ საყრდენად.

სამხრეთის სამეფო და ადგილობრივი მმართველობა

სამხრეთით ტაო-კლარჯეთის ბაგრატიონთა სამფლობელოებს საკუთარი მმართველი შტოები და ტიტულები ჰქონდა. ქართველთა სამეფოსა და დასავლეთის სამეფოს მართვის ფორმები ერთგვაროვანი არ იყო. ერისთავთა და სხვა მოხელეთა წოდებების კვლევა გვიჩვენებს, რომ ტიტულის მნიშვნელობა მმართველობის კონკრეტულ გარემოზე იყო დამოკიდებული. ენციკლოპედიის „ერისთავის“ ჩანაწერი ტაო–კლარჯეთის ბაგრატიონთა საპატიო წოდებებს დასავლეთის სამეფოში ადგილობრივი მმართველობის რეალური თანამდებობებისგან განასხვავებს. ამიტომ ერთი და იმავე ტიტულის ხსენება ერთნაირ ადმინისტრაციულ ფუნქციას ავტომატურად არ ნიშნავს. ერთი დინასტიის წევრებიც დამოუკიდებელ სამფლობელოებს განაგებდნენ. ამიტომ გაერთიანება მოითხოვდა როგორც ტახტების მემკვიდრეობით დაკავშირებას, ისე სხვადასხვა ადგილობრივი ძალაუფლების სამეფო ცენტრთან შეთანხმებასა და ზოგ შემთხვევაში დამორჩილებას.

შიდა ქართლი როგორც გარდამავალი რგოლი

შიდა ქართლისათვის დასავლეთის ხელისუფლება, კახეთის მმართველები და ადგილობრივი დიდებულები იბრძოდნენ. მისი გამგებლობის საკითხში ქართლის ერისთავმა იოანე მარუშისძემ დავით III-ის მხარდაჭერა გამოიყენა. ბაგრატის ქართლში დაწინაურება პროცესს ახალი მიმართულებით წარმართავდა, რადგან მომავალ მეფეს დასავლეთშიც ჰქონდა დინასტიური პრეტენზია. ეს შემთხვევა გვაჩვენებს გაერთიანების ერთ-ერთ მექანიზმს. ადგილობრივი ინტერესები, ძლიერი მფარველი და მემკვიდრეობითი უფლება ერთმანეთს შეხვდა. ამ სამი ფაქტორის განცალკევება საშუალებას იძლევა მიზეზები ერთი პირის სურვილამდე არ დავიყვანოთ.

978 და 1008 როგორც სხვადასხვა ეტაპი

978 წელს ბაგრატმა აფხაზთა მეფის ტახტი დაიკავა. 1008 წელს გურგენის გარდაცვალების შემდეგ მამამისის სამფლობელოთა მემკვიდრეობამ მის ხელისუფლებას ახალი მასშტაბი მისცა. სწორედ ამიტომ 1008 წელი ხშირად გამოიყენება როგორც გაერთიანების საყრდენი თარიღი. ერთი სამეფო სახლის ხელში მოქცეულ მიწებზე მმართველობის დამკვიდრება მაინც გრძელდებოდა. ტიტულთა გაერთიანება, სიმაგრეთა კონტროლი და ხელისუფლებისადმი ადგილობრივი მმართველების მორჩილება ერთსა და იმავე დროს და ერთნაირი წესით არ ხდებოდა.

რატომ დარჩა ტაოს ნაწილი იმპერიაში

დავით III-ის სამფლობელოთა ბედს ბიზანტიასთან დადებული შეთანხმება განსაზღვრავდა. მისი გარდაცვალების შემდეგ იმპერიამ მემკვიდრეობად მიჩნეული მიწები დაიკავა. გურგენისაგან მიღებული ტერიტორიები და დავითის მიერ მართული მიწები ამიტომ ერთი მთლიანობა არ ყოფილა. ეს განსხვავება მნიშვნელოვანია, როდესაც გაერთიანებული სამეფოს საზღვრებს წარმოვიდგენთ. ბაგრატიონთა დინასტიური ურთიერთობა არ წყვეტდა მიწებზე ყველა გარე პრეტენზიას. სამეფოს ფორმირებას თან სდევდა ბიზანტიის გავლენის შენარჩუნება და შემდეგი თაობისათვის გადაცემული ტერიტორიული დაპირისპირება.

კახეთ-ჰერეთის განსხვავებული გზა

ბაგრატის შემდეგ კახეთ-ჰერეთი კვლავ საკუთარი მეფის გარშემო გაძლიერდა. კვირიკე III-ის ბიოგრაფია მის წარმატებას გიორგი I-ის ბიზანტიასთან ომის გარემოს უკავშირებს. კახეთისა და ჰერეთის შერწყმის საბოლოო ეტაპისათვის დაახლოებით 1020 წელია ნავარაუდები. აქედან ჩანს, რომ ერთ დროს მოპოვებული კონტროლი შეიძლება მოგვიანებით შეიცვალოს. სხვადასხვა მხარის მმართველები საკუთარი ძალაუფლების განმტკიცებას საერთო სამეფოს არსებობის პარალელურადაც ახერხებდნენ. ამ გარემოს გათვალისწინება აუცილებელია XI საუკუნის პოლიტიკური რუკის შესადგენად.

მონეტები როგორც პოლიტიკური დამოუკიდებლობის კვალი

კვირიკე III-ის მონეტები XI საუკუნეში კახეთ-ჰერეთის სამეფოს საკუთარი ფულის ემისიას ადასტურებს. ადრეულ ტიპზე მოჭრის ადგილად თბილისი იკითხება; ამიტომ ემისიის პოლიტიკურ კუთვნილებასა და ზარაფხანის მდებარეობას ერთმანეთთან არ უნდა ვაიგივებდეთ. მონეტებზე დატანილი წოდებები ადგილობრივი მეფის თვითწარმოდგენასაც ასახავს. ამავე ეპოქაში არსებობდა სხვა სამონეტო ცენტრებიც, მათ შორის თბილისის საამირო. მატერიალური წყარო ამით გვიჩვენებს, რომ გაერთიანებული სამეფოს შექმნა რეგიონული პოლიტიკური მრავალფეროვნების მყისიერ გაქრობას არ გულისხმობდა. მონეტის გავრცელების ან წარწერის მიხედვით მმართველის ყველა საზღვარს ვერ დავხაზავთ, მაგრამ მმართველობის დამოუკიდებელი ნიშნების შედარება შეგვიძლია.

დავით IV და გაერთიანების შემდგომი განვითარება

დავით IV-ის მმართველობისას კახეთ-ჰერეთის შემოერთება და თბილისის დაკავება სამეფოს გაფართოების ცალკე ეტაპებია. თბილისი 1122 წელს შევიდა მეფის უშუალო კონტროლქვეშ. ამ პერიოდამდე ქალაქი და მისი პოლიტიკური სტატუსი დამოუკიდებლად უნდა განვიხილოთ. ბაგრატის ხანის გაერთიანება ქმნიდა საფუძველს, რომელზეც შემდეგ მმართველებს შეეძლოთ ძალაუფლების გავრცელება. დავითის წარმატებებს კი საკუთარი წინაპირობები ჰქონდა, მათ შორის სამხედრო და ადმინისტრაციული ღონისძიებები. ორ ეპოქას შორის კავშირის დანახვა არ გულისხმობს მათ ერთ მოვლენად გაერთიანებას.

როგორ წავიკითხოთ შუა საუკუნეების სახელმწიფოებრივი სახელები

სასწავლო რუკაზე ერთმანეთისაგან უნდა გაიმიჯნოს აფხაზთა სამეფო, ქართველთა სამეფო, კახეთ-ჰერეთი და მათი შემდგომი კავშირი გაერთიანებულ მონარქიასთან. დასავლეთის სამეფოს ისტორია ცალკე რამდენიმე საუკუნეს მოიცავდა. ბაგრატის დინასტიურმა უფლებებმა ამ პოლიტიკურ ერთეულებს შორის კავშირი გააძლიერა, მაგრამ სახელწოდებების გადატანა სხვა საუკუნეში ქრონოლოგიას აბნევს. თითოეულ ეტაპზე დავაკვირდეთ სამ კითხვას: ვინ ატარებდა ტიტულს, რა ტერიტორიას მართავდა და რომელი ძლიერი ძალები ეწინააღმდეგებოდა მის გადაწყვეტილებას. ამ კითხვებით გაერთიანების მიზეზები და საზღვრები უფრო ნათლად ჩანს.

რა გვემატება ქუთაისის წარწერებით

ქუთაისის ტაძრის სამშენებლო წარწერებში მეფის სახელი და ტიტულები დინასტიურ კავშირებთან ერთადაა წარმოდგენილი: ბაგრატის გვერდით დედამისი, გურანდუხტი, იხსენიება. სწორედ დედის ხაზით უკავშირდებოდა ბაგრატი დასავლეთის სამეფო სახლს, ხოლო გურგენის შვილობით ქართველ ბაგრატიონთა დინასტიას ეკუთვნოდა. წარწერის გამოკვეთა ახალი ხელისუფლების საჯარო წარმოჩენის საშუალება იყო. ტიტულისა და წარწერის დათარიღება დაგვეხმარება გავიგოთ, როგორ წარადგენდა მეფე საკუთარ სტატუსს. სხვა საკითხია, როდის შეეძლო ადგილობრივ ერისთავებსა და დიდებულებზე ამ სტატუსის პრაქტიკულად გავრცელება. ამის გასაგებად ქვის ტექსტი წერილობით ცნობებთან ერთად უნდა წავიკითხოთ.

რატომ არ დასრულდა ყველაფერი ერთი მემკვიდრეობით

ბაგრატმა სხვადასხვა სამეფო უფლება სხვადასხვა გზით მოიპოვა. მისი მამის მემკვიდრეობის მიღება და ტაოს ყველა მიწის შემოერთება ერთმანეთის ტოლფასი არ ყოფილა. დავით III კურაპალატის სამფლობელოს ნაწილზე ბიზანტიას თავისი პრეტენზია ჰქონდა, რომელმაც ბაგრატის შემდეგ გიორგი I-ის მეფობაშიც იჩინა თავი. ბაგრატის გარდაცვალების შემდეგ კახეთ-ჰერეთის გამოყოფაც აჩვენებს, რომ გაერთიანება დასრულებულ და შეუქცევად პროცესად ვერ ჩაითვლებოდა. ცენტრალური მმართველობის დასამკვიდრებლად მემკვიდრეს ადგილობრივი დიდებულების მხარდაჭერაც სჭირდებოდა და საზღვრის დაცვაც. ამიტომ გაერთიანების ისტორია პროცესია, რომლის გასაგებად ტახტზე ასვლის წელთან ერთად მომდევნო თაობის მოქმედებებიც უნდა გავითვალისწინოთ.

დამატებით წასაკითხად

წყაროები

მოკლე სარედაქციო მიმოხილვა. საკითხის სრულად შესასწავლად გაეცანი წყაროებს.

  1. ბაგრატ IIIსაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-09
  2. აფხაზთა სამეფოსაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-07
  3. ერისთავი — ეროვნული ენციკლოპედიის გამოცემასაქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია · შემოწმება: 2026-11-11
  4. ივანე მარუშისძესაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-07
  5. დავით III კურაპალატის მემკვიდრეობასაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-07
  6. კვირიკე IIIსაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-07
  7. კვირიკეს მონეტებისაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-07
  8. დავით IV აღმაშენებელისაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-07
  9. ბაგრატის ტაძრის წარწერებისაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-09
  10. ქართლის ცხოვრება, ტომი Iსიმონ ყაუხჩიშვილის გამოცემა; ეროვნული ბიბლიოთეკა · შემოწმება: 2026-11-09
  11. ლეონ IIსაქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია · შემოწმება: 2026-11-11
როგორ ვამზადებთ მასალებს
დასაწყისში

ამბები ერთმანეთს უკავშირდება

გააგრძელე კითხვა დაკავშირებულ თემებზე.

მეფეები
შუა საუკუნეები

ბაგრატ III

მმართველი, რომლის სახელთანაც ქართული სამეფოების გაერთიანების მნიშვნელოვანი ეტაპი არის დაკავშირებული.

978–1014; გაერთიანებული სამეფო — 1008 წლიდანწაიკითხე
მეფეები
შუა საუკუნეები

გიორგი I

ბაგრატ III-ის მემკვიდრე და საქართველოს მეფე, რომლის მმართველობა ბიზანტიასთან დაპირისპირებით აღინიშნა.

1014–1027წაიკითხე