ბახტრიონის აჯანყება
კახეთში სეფიანთა პოლიტიკის წინააღმდეგ მიმართული აჯანყება.
ქრონოლოგიის საყრდენი წელია 1659. ეროვნული ენციკლოპედია ბრძოლას 1660 წლით ათარიღებს.
გამომწვევი მიზეზები
სეფიანთა ხელისუფლება კახეთში თურქმანული მომთაბარე-მეჯოგე ჯგუფების ჩასახლებას ცდილობდა. ქართული ენციკლოპედიის მიხედვით, ამ პოლიტიკას ადგილობრივი მოსახლეობის გასახლების გეგმაც ახლდა. ხელისუფლებამ ბახტრიონისა და ალავერდის გამაგრებული პუნქტები ჩასახლებულთა დასაცავად გამოიყენა. ჩასახლების წინააღმდეგ დაწყებულ მოძრაობაში კახეთის მოსახლეობის დიდი ნაწილი ჩაერთო.
მონაწილეები და მიმდინარეობა
კახეთის აჯანყებაში ადგილობრივ მოსახლეობასთან ერთად თუშები, ფშავლები და ხევსურებიც მონაწილეობდნენ. ქართული ენციკლოპედია მოძრაობის ხელმძღვანელად ზაალ არაგვის ერისთავს, უშუალო ორგანიზატორებად კი ბიძინა ჩოლოყაშვილს, შალვა და ელიზბარ ქსნის ერისთავებს ასახელებს. აჯანყებულები ბახტრიონის ციხესა და ალავერდის გალავანში გამაგრებულ ძალებს დაესხნენ თავს. აჯანყების დათარიღების ორი ვერსია, 1659 და 1660 წლები, ცალკე სექციაშია განხილული.
შედეგები და მნიშვნელობა
ბახტრიონისა და ალავერდის გარნიზონების დამარცხების შემდეგ, ქართული ენციკლოპედიის შეფასებით, შაჰმა კახეთის ჩასახლების გეგმაზე ხელი აიღო. აჯანყების ხელმძღვანელები მძიმე ანგარიშსწორებას შეეწირნენ. ზაალ არაგვის ერისთავი მოკლეს. ბიძინა ჩოლოყაშვილი, შალვა და ელიზბარ ქსნის ერისთავები შაჰს ეახლნენ, რის შემდეგაც ისინი სიკვდილით დასაჯეს. ეს შედეგები განასხვავებს ჩასახლების კონკრეტული პოლიტიკის შეჩერებას რეგიონში ირანის გავლენის საკითხისგან.
ჩასახლების პოლიტიკა და წინააღმდეგობის საფუძველი
კახეთში ჩასახლების პოლიტიკა ირანული მმართველობის გაძლიერებას უკავშირდებოდა. რომან გოგოლაურის სტატიაში განხილულია 1660 წლის ფირმანი, რომელიც მურთაზა ყული ხანსა და ალი ყული ხან ქენგერლუს კახეთის იმჟამინდელ მმართველებად ასახელებს. ავტორი მუჰამედ თაჰერის ცნობასაც გადმოსცემს ჩასახლებული ოჯახებისა და სამი ციხის შესახებ. ამ ცნობაში დასახელებული ციხეების ქართულ ძეგლებთან გაიგივება კვლევის ცალკე საკითხია. ქართული ენციკლოპედიის მიხედვით, თურქმანული ტომების ჩასახლების განახლებული გეგმა ზაალ არაგვის ერისთავის ხელმძღვანელობით დაწყებულ წინააღმდეგობას უკავშირდებოდა. ამგვარად, მოსახლეობის გადაადგილება, მიწის კონტროლი და სამხედრო საყრდენები ერთ პოლიტიკურ პროცესში იყო ჩართული.
ციხის აღება და აჯანყების მასშტაბი
ბახტრიონის ბრძოლა კახეთის ფართო აჯანყების სამხედრო ეპიზოდი იყო. ეროვნული ენციკლოპედია მას სპარსული გარნიზონის წინააღმდეგ ციხის აღების ოპერაციად აღწერს. ბახტრიონთან ერთად აჯანყებულები ალავერდის მონასტრის გალავანში გამაგრებულ ძალებსაც დაესხნენ თავს. ორი გამაგრებული პუნქტის დამარცხება ადგილობრივი სამხედრო კონტროლის მოშლას ემსახურებოდა. ამიტომ ციხის აღება და მთელი ქვეყნის პოლიტიკური დამოუკიდებლობა ერთმანეთისაგან უნდა გავარჩიოთ: პირველმა აჯანყების წარმატებას ხელი შეუწყო, თუმცა თავისთავად ყველა გარე საფრთხეს ვერ აუქმებდა.
მოულოდნელობა და წყაროს სიფრთხილე
ნიკო ასათიანის ენციკლოპედიური სტატია თავდასხმის ღამით განხორციელებას სავარაუდო ფორმით გადმოსცემს. ასეთი ფორმულირება შემთხვევითი არ არის: წერილობითი ცნობები მწირია, ხოლო ხალხურ ზეპირსიტყვიერებაში მასალა უხვადაა დაცული. მოულოდნელ თავდასხმას გამაგრებული მოწინააღმდეგის უპირატესობის შემცირება შეეძლო, მაგრამ ოპერაციის ზუსტი საათის, მონაწილეთა რიცხვისა და თითოეული რაზმის გზის აღდგენა ამ მოკლე ცნობით შეუძლებელია. ამიტომ სარწმუნო ძირითადი სურათი და ვარაუდით შევსებული დეტალი მკაფიოდ უნდა გაიმიჯნოს.
მთისა და ბარის მონაწილეობის მნიშვნელობა
ბრძოლაში თუშ-ფშავ-ხევსურების მნიშვნელოვანი მონაწილეობა ენციკლოპედიაშიცაა აღნიშნული. ეს გვიჩვენებს, რომ კახეთის წინააღმდეგობა მხოლოდ უშუალოდ ციხის მახლობლად მცხოვრებ მოსახლეობას არ მოიცავდა. სხვადასხვა თემის ძალისხმევის შეკრებას სამხედრო მნიშვნელობაც ჰქონდა და საერთო საფრთხის აღქმასაც გამოხატავდა. თუმცა ამ მონაწილეობის აღნიშვნა არ ნიშნავს, რომ ყველა ადგილობრივ ჯგუფს ერთნაირი ინტერესი ან მუდმივად ერთიანი პოლიტიკური გეგმა ჰქონდა. ერთობლივი მოქმედება კონკრეტულ ვითარებაში მიღწეული თანამშრომლობაც შეიძლება ყოფილიყო.
რატომ იყო მნიშვნელოვანი ბახტრიონის ადგილი
ბახტრიონის ციხეს სეფიანთა გარნიზონი იყენებდა. ნ. ასათიანის მიმოხილვა აჯანყებულთა თავდასხმას ორ გამაგრებულ პუნქტზე აღწერს: ბახტრიონის ციხესა და ალავერდის მონასტრის გალავანზე. ორივე გარნიზონის დამარცხებამ აჯანყების წარმატებას შეუწყო ხელი.
სამხედრო ადგილი და შემდგომი მეხსიერება
ბახტრიონის ციხე აჯანყებისას მნიშვნელოვანი სამხედრო ადგილი იყო. ნოდარ ასათიანის აღწერით, ციხეში სეფიანთა ჯარი იდგა, ხოლო აჯანყებულები ბახტრიონთან ერთად ალავერდის გალავანში გამაგრებულ ძალებსაც დაესხნენ თავს. ამ ბრძოლას ვაჟა-ფშაველამ პოემა „ბახტრიონი“ მიუძღვნა. ციხის სამხედრო როლზე ისტორიული კვლევა გვაწვდის ცნობებს, პოემა კი გვიჩვენებს, როგორ აისახა ბრძოლა ქართულ კულტურულ მეხსიერებაში.
ხალხური გმირები და ლიტერატურული თხრობა
ბახტრიონის ბრძოლის შესახებ ცნობები ხალხურმა გადმოცემამაც შემოინახა. ვაჟა-ფშაველამ ბრძოლას პოემა „ბახტრიონი“ მიუძღვნა. ზეპირსიტყვიერება და პოემა აჩვენებს, როგორ დამკვიდრდა ბრძოლა საზოგადოებრივ მეხსიერებაში. კონკრეტული საბრძოლო ეპიზოდის შესამოწმებლად ისტორიული წყაროებიც გვჭირდება.
რატომ გვხვდება 1659 და 1660 წლები
ბახტრიონის აჯანყებას ხშირად 1659 წლით ათარიღებენ, ნოდარ ასათიანი კი ქართული ენციკლოპედიის სტატიაში ბრძოლას 1660 წლით ათარიღებს. „ლიტერატურულ მესხეთში“ გამოქვეყნებული კვლევა 1659 წლის დათარიღებას ვახუშტი ბატონიშვილის ცნობას უკავშირებს. ავტორი განიხილავს 1660 წლის მაისის მიწურულითა და ივნისის დასაწყისით დათარიღებულ შაჰის ფირმანს, რომელშიც ალი-ყული-ხანი ბახტრიონის ციხის მფლობელადაა მოხსენიებული. მკვლევარი ამ ცნობას აჯანყების უფრო გვიანი თარიღის სასარგებლო არგუმენტად იყენებს. ფირმანი უშუალოდ ბრძოლის დღეს არ ასახელებს.
ქრონოლოგიური კამათი და შედეგის გააზრება
ბახტრიონის მოვლენებისა და ზაალ არაგვის ერისთავის სიკვდილის ქრონოლოგია კვლევაში სადავოა. ქართული ენციკლოპედია ზაალის სიკვდილს 1660 წლის 13 მაისით ათარიღებს. რომან გოგოლაური ამ დათარიღებას 2015 წლის სტატიაში ედავება. იგი აჯანყებას 1660 წლის ივნისსა და სექტემბერს შორის ათავსებს და ზაალის დასჯის თარიღად 1661 წლის მაისს ვარაუდობს. ავტორი დასკვნას ფირმანის, წერილობითი ცნობებისა და ვახტანგ V-ის მოქმედებების შეჯერებით ასაბუთებს. ფირმანი უშუალოდ ბრძოლის ან ზაალის მკვლელობის დღეს არ ასახელებს. ამიტომ 1661 წლის მაისი მკვლევრის შემოთავაზებული შესწორებაა, ხოლო ენციკლოპედიაში სხვა თარიღი რჩება.
ბახტრიონის ციხე და ალაზნის ხეობა
ბახტრიონის ციხე ალაზნის ნაპირზე მდებარეობდა. ვახუშტი ბაგრატიონის აღწერაში ციხესთან ახლოს ხევისა და დასახლებების მდებარეობაც ჩანს. ტოპოარქეოლოგიური ლექსიკონი მის აგებას XVII საუკუნის შუა ხანებში შაჰ აბას II-ის პოლიტიკას უკავშირებს. ამ ადგილას გარნიზონის ყოფნა სეფიანთა ხელისუფლებას ხეობაში გადაადგილების კონტროლისა და ახლომდებარე დასახლებებზე ზემოქმედების საშუალებას აძლევდა. აჯანყებულთათვის ბახტრიონისა და ალავერდის აღებას ამიტომ სამხედრო მიზანიც ჰქონდა. ერთმანეთისგან მოშორებული საყრდენების დაკარგვის შემდეგ გარნიზონებს ურთიერთდახმარება გაუჭირდებოდათ. ციხის ადგილის აღწერა ამ მიზეზს კარგად ხსნის, თუმცა ვახუშტის გვიანდელი ცნობით შეუძლებელია თავდასხმის ყოველი ნაბიჯის ზუსტად აღდგენა.
რატომ იყო მნიშვნელოვანი ორი საყრდენის აღება
ბახტრიონი და ალავერდი ერთი და იმავე რეგიონში მდებარეობდა, მაგრამ ერთი ციხის დაკარგვა მეორეს ავტომატურად არ აუქმებდა. აჯანყებულებს ორივე საყრდენის წინააღმდეგ მოქმედება სჭირდებოდათ. ენციკლოპედია ორივე საყრდენზე ერთდროულ თავდასხმას აღწერს. ასეთი მოქმედება გარნიზონების ურთიერთდახმარებას გაართულებდა, თუმცა მათი კოორდინაციის ზუსტი სურათი ამ მოკლე ცნობით ვერ აღდგება. ბახტრიონთან სამხედრო წარმატების შემდეგ რეგიონზე პოლიტიკური უფლებები მაშინვე საბოლოოდ არ გარკვეულა. ციხეების ხელში ჩაგდების ამბავი და შემდგომი პოლიტიკური ანგარიშსწორება ამავე პროცესის სხვადასხვა ფაზაა.
წყაროები
მოკლე სარედაქციო მიმოხილვა. საკითხის სრულად შესასწავლად გაეცანი წყაროებს.
- ბახტრიონის ბრძოლასაქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა · შემოწმება: 2026-11-05
- ნ. ასათიანი, ბახტრიონის ბრძოლა 1660, ციხის, ალავერდისა და ვაჟას პოემის აბზაცებიქართული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-13
- ლიტერატურული მესხეთი, 2015 №8, 1659 წლის დათარიღებისა და 1660 წლის ფირმანის შესახებ სვეტებისაქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა · შემოწმება: 2026-11-13
- ბახტრიონიქართლის ცხოვრების ტოპოარქეოლოგიური ლექსიკონი · შემოწმება: 2026-11-09
- გ. ნარსია, ზაალ არაგვის ერისთავი, ჩასახლების გეგმისა და წინააღმდეგობის აბზაციქართული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-13
- კახეთის აჯანყება 1660, ჩასახლების, მონაწილეებისა და შედეგების ოთხი აბზაციქართული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-13
- ნ. ასათიანი, ბახტრიონისა და ალავერდის გარნიზონების შესახებ აბზაცებიქართული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-12