ბასიანის ბრძოლა
თამარის ხანის მნიშვნელოვანი ბრძოლა საქართველოს სამეფოსა და რუმის სასულთნოს შორის.
ქრონოლოგიაში გამოყენებულია წყაროს ძირითადი დათარიღება — 1203 წელი. ალტერნატიული თარიღია 1202.
პიროვნებები და მოვლენები
წინაპირობები
რუმის სულთანი რუქნადინი რეგიონში გავლენის გაფართოებას ცდილობდა. საქართველოს გაძლიერებამ და შამქორის გამარჯვებამ ძალთა ურთიერთობა შეცვალა. დაპირისპირება ბასიანის სამხედრო კამპანიაში გადაიზარდა.
ბრძოლის მიმდინარეობა
ქართული ლაშქრის საერთო სარდალი დავით სოსლანი იყო. შეტაკებისას მნიშვნელოვანი აღმოჩნდა მოულოდნელი შეტევა და სხვადასხვა ფრთის შეთანხმებული მოქმედება. მძიმე ბრძოლის შემდეგ სულთნის ლაშქარი უკუიქცა.
შედეგი და დათარიღება
გამარჯვებამ საქართველოს რეგიონული პოზიციები განამტკიცა. ეროვნული ენციკლოპედია ძირითად სათაურში 1203 წელს უთითებს და იქვე აღნიშნავს, რომ მკვლევართა ნაწილი ბრძოლას 1202 წლით ათარიღებს.
მიზნები და ბრძოლის ადგილი
რუმის სულთან რუქნადინისა და მოკავშირეთა კოალიცია საქართველოს წინააღმდეგ მოქმედებდა. ბასიანის რეგიონი არზრუმის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, დღევანდელი თურქეთის ტერიტორიაზე მდებარეობს. ბასიანი ისტორიული მხარის სახელია; ჰასანქალა კი დასახლებაა, რომლის მიდამოებსაც ენციკლოპედია ბრძოლის ადგილს უკავშირებს.
სარდლობა და კოორდინაცია
ქართული ძალების საერთო სარდალი დავით სოსლანი იყო. ზაქარია მხარგრძელი წინამებრძოლებს ხელმძღვანელობდა; შალვა და ივანე ახალციხელებიც მონაწილეობდნენ. მოულოდნელი შეტევისა და სხვადასხვა მიმართულებიდან მოქმედების აღწერა ენციკლოპედიაში მოცემულ რეკონსტრუქციას ეყრდნობა. ლაშქრების სადავო რაოდენობებს ზუსტ სტატისტიკად არ წარმოვადგენთ.
ორი სამეფოს ინტერესები
შამქორთან გამარჯვება და ბასიანის ბრძოლა თამარის მეფობის ორი სხვადასხვა დაპირისპირება იყო. ბ. სილაგაძის მიმოხილვით, ბასიანში საქართველოს წინააღმდეგ რუმის სულთანმა რუქნადინმა ილაშქრა. იგი აღმოსავლეთით გავლენის გაფართოებას ცდილობდა და ლაშქრობაში არზრუმისა და სხვა მხარეების მფლობელებიც ჩაერთნენ.
რას ცვლიდა ბრძოლის ადგილი
ბასიანი ისტორიული მხარეა ერზურუმის აღმოსავლეთით. ენციკლოპედიური რეკონსტრუქცია ბრძოლის ადგილს დღევანდელი ჰასანქალას მიდამოებს უკავშირებს. ლაშქრისთვის რელიეფს პრაქტიკული მნიშვნელობა ჰქონდა. ბუნებრივად დაცულ პოზიციაზე მყოფ მოწინააღმდეგესთან პირდაპირი შეტევა უფრო ძნელი იქნებოდა, თუ მას ახლომახლო ქართული ჯარის დანახვისა და მწყობრის მოწყობის დრო მიეცემოდა. თხრობის მიხედვით, ქართველები ბანაკს ღამით მიუახლოვდნენ და საბრძოლო წყობა შეტევამდე მოაწყვეს. ამგვარი გადაადგილება სისწრაფესთან ერთად დისციპლინას მოითხოვდა: მეწინავე რაზმი, მთავარი ძალა და ფლანგები ბრძოლაში ერთმანეთისგან მოწყვეტილად არ უნდა შესულიყვნენ. ბრძოლის მონათხრობი ამით გვიხსნის, რატომ ანიჭებდნენ ისტორიკოსები მოულოდნელობას დიდ მნიშვნელობას.
სამეფო გადაწყვეტილება და ლაშქრის სარდლობა
ბასიანის ბრძოლაში ერთმანეთისგან გასარჩევია გადაწყვეტილების მიმღები სამეფო კარი და ბრძოლის ველზე მოქმედი სარდლები. თამარი სამეფოს მმართველი იყო. ჯარს მისი მეუღლე, დავით სოსლანი, სარდლობდა. გადმოცემაში ზაქარია მხარგრძელი და ახალციხელი ძმები, შალვა და ივანე, მეწინავე ნაწილთან ჩანან. ეს განაწილება გვიჩვენებს, რომ ლაშქარი რამდენიმე ძალისგან შედგებოდა და ერთ სარდალს ყველა ქვედანაყოფის უშუალოდ მართვა ვერ დაეკისრებოდა. ქართული თხრობისთვის თამარის გამორჩეული ადგილი იმითაც აიხსნება, რომ ტექსტის ავტორები მისი მეფობის ისტორიის წერას ცდილობდნენ. ბრძოლის ველზე დავითის როლის გამოკვეთა ამავე ისტორიის სხვა ნაწილია და სამეფოს მართვაში თამარის უფლებამოსილებას არ ცვლის.
პირველი შეტევიდან გარდატეხამდე
მოულოდნელი შეტევის შემდეგ რუმის ლაშქრის ნაწილები აირივნენ, თუმცა ბრძოლის შედეგი მაშინვე გადაწყვეტილი არ ყოფილა. ქართული წყაროების მიხედვით, სულთანმა უკუქცეული მებრძოლების შეკრება და საპასუხო შეტევის მოწყობა შეძლო. მეწინავე ქართველებს მძიმე ბრძოლა მოუხდათ. ამ ეტაპზე გადამწყვეტი იყო, შეძლებდა თუ არა მათ დახმარებას დანარჩენი ჯარი მანამ, სანამ სულთნის ძალები პირველი დარტყმის შემდეგ მწყობრს სრულად აღიდგენდნენ. ამბავი საბოლოოდ რუმის ლაშქრის უკანდახევით სრულდება. რაზმების მოქმედებათა ეს საერთო რიგი შეიძლება აღიწეროს, თუმცა ქრონიკიდან ბრძოლის ხანგრძლივობის ან ჯარის დანაკარგის თანამედროვე სტატისტიკური სიზუსტით გამოთვლა შეუძლებელია.
თარიღი და წერილობითი წყაროები
ბასიანზე მსჯელობისას მკვლევრები სარგებლობენ თამარის მეფობაზე დაწერილი ორი ქართული თხზულებით. ერთი ბასილი ეზოსმოძღვარს მიეწერება, მეორე „ისტორიანი და აზმანი შარავანდედთანი“ სახელით არის ცნობილი. ქართული ენციკლოპედია დამატებით უთითებს იბნ ალ-ასირისა და ქათიბ ჩელების ცნობებს. თხზულებების ავტორები სხვადასხვა გარემოში წერდნენ და მათთვის ყველა მოვლენა ერთნაირად მნიშვნელოვანი არ ყოფილა. ბ. სილაგაძის ენციკლოპედიურ სტატიაში სათაურად 1203 წელია მითითებული, ხოლო დასკვნით აბზაცში ავტორი მკვლევართა ნაწილის მიერ შემოთავაზებულ 1202 წელსაც ასახელებს. თუ ერთ წიგნში 1202-ს შეხვდები და მეორეში 1203-ს, ეს ერთი ბრძოლის განსხვავებული დათარიღებაა და არა ორი ცალკე შეტაკება. მნიშვნელობა აქვს იმას, რომელი წყაროს მიხედვით ადგენს ავტორი მოვლენათა რიგს და როგორ უკავშირებს მას სხვა დათარიღებულ ცნობებს.
ელჩის ამბავი ქართულ მატიანეში
ბასილი ეზოსმოძღვრის თხრობაში რუმის სულთანი ნუქარდინი თამარს მოციქულის ხელით მუქარის წერილს უგზავნის. მემატიანის მიხედვით, თამარი წერილს კარის წევრებთან განიხილავს, ლაშქარს უხმობს და სულთანს საკუთარ მოციქულსაც უგზავნის წერილობითი პასუხით. თხრობაში ორივე წერილის ტექსტია გადმოცემული. მათი სიტყვასიტყვითი სიზუსტე დამოუკიდებელი საბუთით არ დასტურდება. ეპიზოდი გვიჩვენებს, როგორ წარმოაჩენს მემატიანე თამარის გადაწყვეტილებას, სამხედრო მზადებასა და სამეფო კარის პასუხს სულთნის მუქარაზე.
რას ნიშნავდა გამარჯვება
ბასიანთან რუმის სულთნის ლაშქარი დამარცხდა და სულთანი არზრუმისკენ გაიქცა. ბ. სილაგაძის შეფასებით, გამარჯვებამ ახლო აღმოსავლეთში საქართველოს სამეფოს პოზიცია გაამყარა. ტერიტორიის უშუალო ადმინისტრირების დასადგენად ცალკე მტკიცებულებაა საჭირო.
წყაროები
მოკლე სარედაქციო მიმოხილვა. საკითხის სრულად შესასწავლად გაეცანი წყაროებს.
- ბ. სილაგაძე, სათაური, დასკვნითი აბზაცი და წყაროების სიაქართული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-12
- ქართლის ცხოვრება, ტომი IIსიმონ ყაუხჩიშვილის გამოცემა; ეროვნული ბიბლიოთეკა · შემოწმება: 2026-11-09
- ბასილი ეზოსმოძღვარი, ქართლის ცხოვრება II, გვ. 133–135, სულთნის წერილი და თამარის პასუხიფრანკფურტის უნივერსიტეტი, TITUS · შემოწმება: 2026-11-13