თამარ მეფე
საქართველოს მეფე, რომლის მმართველობა ქვეყნის პოლიტიკური და კულტურული ძლიერების ერთ-ერთ გამორჩეულ პერიოდად ითვლება.
თამარის გარდაცვალების თარიღი სადავოა; გავრცელებულ 1213 წელთან ერთად სამეცნიერო ლიტერატურაში სხვა დათარიღებაც გვხვდება.
პიროვნებები და მოვლენები
ბიოგრაფია და გამეფება
თამარი გიორგი III-ისა და ბურდუხანის ასული იყო. 1178 წელს მამამ იგი თანამოსაყდრედ აკურთხა, ხოლო 1184 წელს, გიორგი III-ის გარდაცვალების შემდეგ, თამარი ერთმმართველი გახდა. მისი ხელახალი კურთხევა სამეფო ხელისუფლებისა და დიდებულთა ურთიერთობების მნიშვნელოვან კონტექსტში მიმდინარეობდა.
ხელისუფლების განმტკიცება
მმართველობის დასაწყისში თამარს გავლენიანი დიდებულების მოთხოვნებთან გამკლავება მოუხდა. პოლიტიკური შეთანხმებები და მოხელეთა შერჩევა მმართველობის განმტკიცებას ემსახურებოდა. სამეფო კარსა და დიდებულებს შორის ურთიერთობა ამ ხანის ისტორიის მნიშვნელოვანი ნაწილია.
სამხედრო და პოლიტიკური წარმატებები
თამარის მეფობისას ქართული ლაშქრის წარმატებებს შორისაა შამქორისა და ბასიანის ბრძოლები. სამხედრო ხელმძღვანელობაში მნიშვნელოვანი როლი ჰქონდა დავით სოსლანს. მეფის პოლიტიკური ხელმძღვანელობა და სარდლის უშუალო სამხედრო მეთაურობა ერთმანეთისგან უნდა განვასხვაოთ.
კულტურა და ისტორიული მნიშვნელობა
თამარის ეპოქა ქართული საერო მწერლობისა და ხელოვნების აღმავლობის ხანაა. მის სახელს უკავშირდება ქართული სამეფოს გავლენის გაფართოება. მოგვიანებით ისტორიულმა მეხსიერებამ თამარი განსაკუთრებული პატივით შემოინახა.
პირველი წლების პოლიტიკური გამოწვევები
1184 წელს ერთმმართველად ქცეულ თამარს არისტოკრატიის მოთხოვნებთან შეთანხმება დასჭირდა. ყუბასარი და აფრიდონი თანამდებობებიდან გადადგნენ. ახალი მმართველობის დასაწყისი ამიტომ მშვიდობიანი პერიოდი არ ყოფილა: ძალაუფლების საზღვრებზე მოლაპარაკება კვლავ მიმდინარეობდა.
ყუთლუ-არსლანის დასის გამოსვლა
მეჭურჭლეთუხუცეს ყუთლუ-არსლანთან დაკავშირებულმა ჯგუფმა მეფის უფლებამოსილების შეზღუდვა მოითხოვა. საკითხი კომპრომისით მოგვარდა. ეს გამოსვლა გვიჩვენებს სამეფო კარის შიდა პოლიტიკის სირთულეს; მისი თანამედროვე საპარლამენტო სისტემასთან სრულად გაიგივება ისტორიულ განსხვავებებს დაფარავდა.
დინასტიური ქორწინება და შიდა დაპირისპირება
თამარის პირველი მეუღლე იყო იური, რომელიც ქართულ წყაროებში გიორგი რუსადაც იხსენიება. განქორწინების შემდეგ მის დაბრუნებას მოწინააღმდეგე დიდებულთა მხარდაჭერილი გამოსვლები მოჰყვა. დავით სოსლანთან ქორწინებისაგან თამარს გიორგი ლაშა და რუსუდანი შეეძინა. დინასტიური საკითხები პოლიტიკურ ინტერესებთან მჭიდროდ იყო დაკავშირებული.
სამეფოს გავლენის გაფართოება
1195 წლის შამქორის გამარჯვება და სამხრეთ კავკასიის ქალაქებზე კონტროლის გაძლიერება რეგიონულ გავლენას ზრდიდა. 1204 წლის ტრაპიზონის სახელმწიფოს შექმნაში ქართულმა სამეფომ მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა. გავლენის სფეროები და უშუალოდ შემოერთებული ტერიტორიები ერთმანეთისაგან უნდა განვასხვაოთ.
სამეფო კარი და კულტურული მფარველობა
თამარის ეპოქაში მშენებლობა და ქართული კულტურული კერების დახმარება ქვეყნის შიგნითაც და მის ფარგლებს გარეთაც მიმდინარეობდა. მეფის მიერ მეცნიერებისა და მწერლობის მფარველობა პოლიტიკური ძლიერების კულტურულ გამოხატულებასაც წარმოადგენდა.
ბასიანი: მეფის გადაწყვეტილება და სარდლობა
ბასიანში ქართული ლაშქრის საერთო სამხედრო ხელმძღვანელობა დავით სოსლანს ეკუთვნოდა. ზაქარია მხარგრძელი წინამებრძოლთა რაზმს ხელმძღვანელობდა; ბრძოლაში ახალციხელი ძმებიც მონაწილეობდნენ. თამარის პოლიტიკური ხელმძღვანელობა არ უნდა აგვერიოს იმ სარდლების როლში, რომლებიც უშუალოდ ბრძოლის ველზე მოქმედებდნენ.
რატომ გვხვდება 1202 და 1203?
ეროვნული ენციკლოპედიის ბასიანის სტატიის სათაურში 1203 წელია გამოყენებული, თუმცა იმავე ტექსტში მკვლევართა ნაწილის მიერ 1202 წლით დათარიღებაც არის აღნიშნული. ამიტომ ერთ ვარიანტს უდავო თარიღად არ წარმოვადგენთ. ამ გაურკვევლობას ქრონოლოგიის კითხვისასაც უნდა მივაქციოთ ყურადღება.
1184 წელი და ახალი მმართველის პირველი შეთანხმებები
თამარს მამის გარდაცვალებამდე თანამოსაყდრის სტატუსი ჰქონდა. 1184 წელს ხელისუფლების დამოუკიდებლად მიღებისას კი სამეფო კარის მხარდაჭერა პრაქტიკულ გადაწყვეტილებებშიც სჭირდებოდა. გავლენიანმა დიდებულებმა გიორგი III-ის მიერ დაწინაურებული ზოგიერთი მოხელის გადაყენება მოითხოვეს. ეს მოთხოვნა თანამდებობების შესახებ დავას უკავშირდებოდა: მაღალი თანამდებობა მოხელეს სარდლობაზე, მეფესთან ურთიერთობასა და გადაწყვეტილებებზე გავლენას აძლევდა. თავდაპირველ ცვლილებებზე თანხმობამ თამარს კონფლიქტის განმუხტვის საშუალება მისცა, თუმცა დარბაზსა და მეფეს შორის ძალაუფლების განაწილება კვლავ ღია საკითხი იყო. სწორედ ამ გარემოში გახდა მნიშვნელოვანი ყუთლუ არსლანისა და მისი მომხრეების გამოსვლა.
ყუთლუ არსლანის ჯგუფი და „კარავი“
ყუთლუ არსლანის ჯგუფი ითხოვდა, ცალკე შეკრებას სახელმწიფო საქმეებზე ემსჯელა და მეფეს მიღებული გადაწყვეტილებები აღესრულებინა. მოთხოვნა წყაროში „კარავის“ სახელითაა ცნობილი. მისი აღწერა თანამედროვე წარმომადგენლობითი დაწესებულების ზუსტ სურათს არ გვაძლევს. შემორჩენილი თხრობა უფრო ნათლად გადმოსცემს დაპირისპირების მიზეზს, ვიდრე მომავალი დაწესებულების მოწყობის ყველა წესს. თამარის ბრძანებით ყუთლუ არსლანი დააკავეს. მისმა მომხრეებმა წინააღმდეგობა გამოხატეს და კონფლიქტი მოლაპარაკებით განიმუხტა. „კარავი“ მოთხოვნილი სახით არ დამკვიდრებულა. ეპიზოდი მაინც მნიშვნელოვანია: იგი აჩვენებს, რომ ტახტის გარშემო უთანხმოება სამეფო ოჯახის მემკვიდრეობასთან ერთად გადაწყვეტილებების მიღების წესსაც ეხებოდა.
ქალაქები და მოკავშირეები სამხრეთ კავკასიაში
თამარის დროს საქართველოს მეზობელ მხარეებში მოქმედება სხვადასხვა ფორმას იღებდა. ანისი განსაკუთრებულად ფასეული იყო, რადგან გამაგრებული ქალაქის ფლობა მიმდებარე ტერიტორიის დაცვასა და სავაჭრო კავშირებზე გავლენას ნიშნავდა. ქალაქთან დაკავშირებულ კამპანიებში მხარგრძელები მნიშვნელოვან როლს ასრულებდნენ. შამქორთან მოქმედებას სხვა პოლიტიკური გარემო ჰქონდა: რეგიონში ერთ-ერთი მხარის დახმარება გავლენას მოკავშირეობით განამტკიცებდა. ბასიანთან კი ჯარს რუმის სულთნის ლაშქრობის შეჩერება მოუწია. ამ შემთხვევების გაერთიანება მხოლოდ გამარჯვებათა რიგად მთავარ განსხვავებას გვაკარგვინებს. ქალაქის მმართველობის მოწყობა, მოკავშირის დახმარება და შემოჭრილი ლაშქრის მოგერიება სამეფო კარს განსხვავებულ გადაწყვეტილებებს სთხოვდა.
თამარის სახელი ფულზე
მონეტები თამარის მეფობის თანადროული ნივთიერი წყაროა. შემორჩენილია სპილენძის ფული, რომელზეც ქართული წარწერით თამარის სახელი ჩანს და არაბული ტექსტიც არის დატანილი. ცნობილია 1200 წლით დათარიღებული ფული, რომელზეც თამარისა და დავით სოსლანის სახელებია აღნიშნული. მონეტა მეფის სახელსა და ტიტულს ყოველდღიურ მიმოქცევაში ავრცელებდა. მისი წარწერა მმართველის ოფიციალური წარმოჩენის გასაგებად გამოდგება და ქრონიკებს დამატებით ცნობას მატებს. თუმცა ერთი მონეტის არსებობა ვერ გვიჩვენებს, რამდენად ფართოდ იყენებდნენ მას ან ზუსტად როგორ ნაწილდებოდა გადაწყვეტილების უფლება მეფესა და სარდალს შორის. ამისთვის წარწერები წერილობით ცნობებთან და მონეტების აღმოჩენის გარემოებებთან ერთად უნდა განვიხილოთ.
ორი თხზულება ერთი მეფობის შესახებ
თამარის მმართველობის შესწავლისთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ორი ქართული თხზულება. პირველი მისი მამის მეფობის ნაწილსაც ეხება, მეორე კი თამარის ცხოვრების ამბავს სხვა აქცენტებით გადმოსცემს. ორივე სამეფო ხელისუფლებისადმი კეთილგანწყობილი თხრობაა. ამიტომ ის მონაკვეთები, სადაც მეფის სიბრძნე და მორალური თვისებებია განდიდებული, ავტორის პოლიტიკურ და რელიგიურ მიზანსაც გამოხატავს. როდესაც ვკითხულობთ, როგორ მოაგვარა თამარმა დაპირისპირება, სასარგებლოა ჯერ გავარჩიოთ მოქმედება, მაგალითად დაკავება ან მოლაპარაკება, და შემდეგ ავტორის შეფასება. ამ გზით სამეფო ისტორიის ტექსტი თავის მნიშვნელობას ინარჩუნებს და მკითხველიც უკეთ ხედავს, რომელ დასკვნას ამყარებს ამბის შინაარსი და რომელი ეკუთვნის მთხრობელს.
წყაროები
მოკლე სარედაქციო მიმოხილვა. საკითხის სრულად შესასწავლად გაეცანი წყაროებს.
- თამარი — ბიოგრაფიული ლექსიკონისაქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა · შემოწმება: 2026-11-05
- თამარ მეფესაქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია · შემოწმება: 2026-11-11
- ბასიანის ბრძოლასაქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია · შემოწმება: 2026-11-11
- ქართლის ცხოვრება, ტომი IIსიმონ ყაუხჩიშვილის გამოცემა; ეროვნული ბიბლიოთეკა · შემოწმება: 2026-11-09
- ანისისაქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია · შემოწმება: 2026-11-11
- თამარის მონეტებისაქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია · შემოწმება: 2026-11-11
- თამარ მეფის ისტორიკოსებისაქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია · შემოწმება: 2026-11-11
- ბურდუხანისაქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია · შემოწმება: 2026-11-11
- საქართველოს ისტორია უძველესი დროიდან XIX დამდეგამდესაქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა · შემოწმება: 2026-11-11
- კარავისაქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია · შემოწმება: 2026-11-11