გიორგი III
საქართველოს მეფე, დემეტრე I-ის ძე და თამარ მეფის მამა.
პიროვნებები და მოვლენები
პოლიტიკური გარემო
გიორგი III-ის მმართველობა საქართველოს რეგიონული გავლენის ზრდის ხანას ეკუთვნის. სამეფო სამხრეთ კავკასიის პოლიტიკაში აქტიურად მონაწილეობდა და მეზობელ ძალებთან სამხედრო დაპირისპირებებსაც აწარმოებდა.
შიდა წინააღმდეგობა
1177 წლის დემნა უფლისწულისა და ორბელთა გამოსვლა მეფის ხელისუფლებისთვის მნიშვნელოვანი გამოწვევა იყო. აჯანყების დამარცხების შემდეგ გიორგი III-მ სამეფო ძალაუფლება განამტკიცა.
თამარის თანამოსაყდრეობა
1178 წელს გიორგი III-მ თამარი თანამოსაყდრედ აკურთხა. ეს ნაბიჯი მემკვიდრეობის უზრუნველყოფას ემსახურებოდა. 1184 წელს მამის გარდაცვალების შემდეგ თამარი ერთმმართველი გახდა.
წარმოშობა და ტახტის საკითხი
გიორგი III დემეტრე I-ის ვაჟი იყო. დავით V-ის გარდაცვალების შემდეგ დემეტრემ გიორგი ჯერ თანამოსაყდრედ აქცია, შემდეგ გაამეფა. ამ გადაწყვეტილებამ დავით V-ის ვაჟის, დემნა უფლისწულის, პრეტენზია არ გააქრო: მემკვიდრეობის საკითხი მომავალ დაპირისპირებაშიც მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა.
ანისი და დვინი: სამხრეთის პოლიტიკა
1161 წელს გიორგიმ ანისი აიღო და მართვა ივანე ორბელს მიანდო; მის თანაშემწედ სარგის მხარგრძელი დანიშნა. 1162 წელს ქართველებმა დვინიც დაიკავეს. ამ ქალაქებისათვის ბრძოლა ხანგრძლივი იყო: სამხედრო წარმატება ყოველთვის მყისიერ და საბოლოო კონტროლს არ ნიშნავდა.
შირვანთან ურთიერთობა
1167 წელს მეფე შირვანშაჰ აღსართანს (ახსითანს), რომელსაც ჩრდილოეთიდან უტევდნენ, დაეხმარა. ლაშქრობამ დარუბანდის მიმართულებამდე მიაღწია. ეს ეპიზოდი აჩვენებს, რომ გიორგის საგარეო პოლიტიკა ქალაქების დაპყრობასთან ერთად მოკავშირეთა მხარდაჭერასაც მოიცავდა.
ორბელთა ამბოხის შემდეგ
1177–1178 წლების ამბოხის ჩახშობას ძალადობრივი დასჯა და თანამდებობების გადანაწილება მოჰყვა. ყუბასარისა და აფრიდონის დაწინაურება ძველი დიდგვაროვანი ჯგუფების გავლენას ამცირებდა. სამეფო ხელისუფლების განმტკიცებას ამიტომ მხოლოდ სამხედრო წარმატებებით ვერ ავხსნით.
შიდა წესრიგი და სამეფო უფლებამოსილება
1179 წელს მეფემ მეკობრეობის წინააღმდეგ მკაცრი კანონი გამოსცა. ეკლესიის შეუვალობის საკითხზე დათმობაც მოუხდა. მმართველობა მოიცავდა როგორც იძულებას, ისე შეთანხმებებს: გიორგი ყველა გავლენიან ჯგუფთან ერთნაირად ვერ მოქმედებდა.
მემკვიდრეობის გაგრძელება თამარის დროს
გიორგის გარდაცვალების შემდეგ თამარმა ერთმმართველობა დაიწყო. დიდებულთა მოთხოვნებს მისი მამის მიერ დაწინაურებული მოხელეების გადაყენებაც მოჰყვა. ამ ცვლილებით ჩანს, რომ თანამოსაყდრეობა მემკვიდრეობას ამზადებდა, მაგრამ ახალი მეფისათვის პოლიტიკურ წინააღმდეგობას სრულად ვერ აუქმებდა.
დავით V-ის მემკვიდრე და დემეტრე I-ის არჩევანი
გიორგი III-ის გამეფებამდე ტახტზე მისი ძმა დავით V იჯდა. დავითის გარდაცვალების შემდეგ მათი მამა დემეტრე I ხელისუფლებაში დაბრუნდა და გიორგის გამეფებას სიცოცხლეშივე შეუწყო ხელი. დავით V-ის ვაჟის, დემნას, მემკვიდრეობითი პრეტენზია ამ გადაწყვეტილებით არ გამქრალა. მას, როგორც მეფის ვაჟს, საკუთარი მომხრეები შეიძლებოდა ჰყოლოდა და დიდებულებს სამეფო კართან დაპირისპირების შემთხვევაში ალტერნატიულ კანდიდატს აძლევდა. სწორედ ამიტომ გიორგი III-ის ტახტზე ასვლა და 1177 წლის აჯანყება ერთმანეთთანაა დაკავშირებული. მათ შორის ორ ათწლეულზე მეტი გავიდა, მაგრამ მემკვიდრეობის საკითხის პოლიტიკური მნიშვნელობა შენარჩუნდა. ამ ვითარებამ მეფისთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი გახადა, რომ საკუთარი მემკვიდრის უფლებამოსილება სიცოცხლეშივე დაემტკიცებინა.
რატომ იყო ანისი სადავო
ანისი სომხეთის ყოფილი დედაქალაქი და გზებით დაკავშირებული გამაგრებული ქალაქი იყო. მისი ფლობა საზღვრის დაცვასა და სამხრეთით პოლიტიკური გავლენის შენარჩუნებას უკავშირდებოდა. გიორგი III-მ ქალაქი 1161 წელს აიღო. მისი გამგებლობა ამირსპასალარ ივანე ორბელს მიანდო, თანაშემწედ კი სარგის მხარგრძელი დაუნიშნა. შემდეგ წელს ქართველთა ლაშქარმა დვინიც აიღო. ამ წარმატებებმა მეზობელი მუსლიმი მმართველების საპასუხო მოქმედება გამოიწვია. რამდენიმე მხარის მიერ გაერთიანებული ძალის გამოყვანამ ანისზე კონტროლი კვლავ სადავოდ გახადა. მოგვიანებით ქალაქის მმართველისა და საქართველოს მეფის ურთიერთობას ზავიც არეგულირებდა. ამ მაგალითზე კარგად ჩანს, რომ ქალაქის აღება და მისი გამგებლობის ხანგრძლივად შენარჩუნება სხვადასხვა ამოცანა იყო.
შირვანი და მოკავშირეობის პრაქტიკული მხარე
გიორგის ხელისუფლება სამხრეთ კავკასიაში ყველა მხარეს ერთნაირად არ ეპყრობოდა. შირვანში მეფე 1167 წელს თავისი ყმადნაფიცისა და ნათესავის, აღსართან შირვანშაჰის დასახმარებლად ილაშქრა. შირვანს დარუბანდის მხრიდან ემუქრებოდნენ. ქართული ლაშქარი ამ მიმართულებით ჩაება ბრძოლაში და შაბურანი დაიკავა, რომელიც გიორგიმ აღსართანს გადასცა. ამ გადაწყვეტილებით მეფე უშუალო მმართველობას ადგილზე არ ამყარებდა. იგი იმ ხელისუფლებას აძლიერებდა, რომელთანაც პოლიტიკური კავშირი ჰქონდა. ასე უკეთ ვხედავთ განსხვავებას ანისში გამგებლის დანიშვნასა და შირვანშაჰის მხარდაჭერას შორის. ორივე მოქმედება რეგიონში საქართველოს გავლენას უკავშირდებოდა, მაგრამ ერთი ქალაქის უშუალო კონტროლზე იყო ორიენტირებული, მეორე კი მოკავშირის დაცვაზე.
ორბელთა აჯანყება და ძალაუფლების გადანაწილება
1177 წელს ამირსპასალარ ივანე ორბელის გარშემო შეკრებილმა დიდებულებმა დემნა უფლისწულს დაუჭირეს მხარი. დემნას ორბელებთან საქორწინო კავშირიც ჰქონდა. აჯანყებულთა კოალიციას მეფის დამარცხების შემთხვევაში სარდლობაზე, სამფლობელოებსა და სამეფო კარის გადაწყვეტილებებზე მეტი გავლენის მოპოვება შეეძლო. გამოსვლის დამარცხების შემდეგ გიორგი მძიმე სასჯელებით გაუსწორდა მის მეთაურებს და დემნას ტახტის დაკავების შესაძლებლობა წაართვა. ამას მოხელეების შეცვლაც მოჰყვა. დაწინაურებული ყუბასარი სამხედრო ხელმძღვანელობაში გამორჩეულ ადგილს იკავებდა, აფრიდონს კი მსახურთუხუცესობა ერგო. ცვლილებამ მეფეს ახალი პირების ერთგულებაზე დაყრდნობის შესაძლებლობა მისცა, თუმცა მოხელეთა წარმომავლობისა და გავლენის საკითხი მომდევნო მეფობის დასაწყისშიც სადავო დარჩა.
თანამოსაყდრეობა როგორც პოლიტიკური გადაწყვეტილება
აჯანყების შემდეგ გიორგიმ თამარი თანამოსაყდრედ დასვა. ეს გადაწყვეტილება დიდებულებსა და სამეფო კარის მოხელეებს მოქმედი მეფის სიცოცხლეშივე აცნობდა, ვინ უნდა გამხდარიყო მისი მემკვიდრე. თამარს ამით სამეფო ხელისუფლების გამოცდილებაც შეეძლო მიეღო. თანამოსაყდრეობა ვერ უზრუნველყოფდა, რომ გიორგის გარდაცვალებისას მემკვიდრეს აღარავინ შეეწინააღმდეგებოდა. 1184 წლის შემდეგ დიდებულთა მოთხოვნები და ახალი შეთანხმებების საჭიროება ამას აჩვენებს. გიორგის მიერ მიღებული გადაწყვეტილების შედეგი მაინც მნიშვნელოვანი იყო: თამარს ტახტზე ასვლისას უკვე ჰქონდა საჯაროდ დადასტურებული უფლება. ამიტომ მისი მეფობა ერთდროულად გიორგის მიერ დაწყებული დინასტიური გადაცემის გაგრძელება და სამეფო კარის ახალი პოლიტიკური წონასწორობის დასაწყისი იყო.
გიორგის მეფობის ორი ამოცანა
გიორგი III-ის პოლიტიკის შეფასებისას ანისის კამპანია და ორბელთა გამოსვლა ცალ-ცალკე თემებად შეიძლება ჩანდეს, თუმცა სამეფოს მართვისთვის ერთმანეთს უკავშირდებოდა. საზღვრის მიღმა მოქმედებას სჭირდებოდა სარდლები, რომელთაც მეფე ენდობოდა და რომელთაც დიდი სამხედრო ძალის შეკრება შეეძლოთ. ასეთი თანამდებობები მოხელეებს საკუთარ პოლიტიკურ გავლენასაც უმტკიცებდა. ანისში გამგებლად დანიშნული ივანე ორბელი მოგვიანებით სწორედ იმ კოალიციის მეთაური გახდა, რომელიც მეფეს დაუპირისპირდა. მოვლენათა ეს თანხვედრა გვიჩვენებს, რატომ იყო მეფისთვის სამხედრო ძალის გაზრდასთან ერთად მოხელეთა ერთგულების შენარჩუნება ასეთი მნიშვნელოვანი. თამარმა მემკვიდრეობით მიიღო სამეფო, რომელსაც საგარეო მოქმედების დიდი შესაძლებლობა ჰქონდა და შიდა შეთანხმებების განახლება მაინც სჭირდებოდა.
წყაროები
მოკლე სარედაქციო მიმოხილვა. საკითხის სრულად შესასწავლად გაეცანი წყაროებს.
- გიორგი IIIსაქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია · შემოწმება: 2026-11-11
- თამარ მეფესაქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია · შემოწმება: 2026-11-11
- ქართლის ცხოვრება, ტომი IIსიმონ ყაუხჩიშვილის გამოცემა; ეროვნული ბიბლიოთეკა · შემოწმება: 2026-11-09
- ანისისაქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია · შემოწმება: 2026-11-11