ბრძოლები

კრწანისის ბრძოლა

ერეკლე II-ის ლაშქრის ბრძოლა აღა-მაჰმად-ხანის ძალებთან თბილისის მისადგომებთან.

პიროვნებები და მოვლენები

დაპირისპირების მიზეზები

1795 წელს აღა-მაჰმად-ხანმა ერეკლე II-ს ირანზე ვასალური დამოკიდებულების აღდგენა და რუსეთთან სამხედრო-პოლიტიკური კავშირის გაწყვეტა მოსთხოვა. ერეკლემ რუსეთისგან სამხედრო დახმარება ითხოვა.

თავდაცვა და მარცხი

ქართული სარდლობა თბილისის მისადგომებთან რელიეფის გამოყენებას ცდილობდა. სექტემბრის შეტაკებების შემდეგ 11 სექტემბერს გამართული გადამწყვეტი ბრძოლა ქართველთა დამარცხებით დასრულდა.

შედეგები

თბილისის დარბევამ მოსახლეობასა და სამეფოს მძიმე დარტყმა მიაყენა. რუსეთის დახმარების მოლოდინი ვერ გამართლდა. ეს მოვლენა XVIII საუკუნის მიწურულის პოლიტიკური დაუცველობის მკაფიო მაგალითია.

რას ჰპირდებოდა ქართლ-კახეთს მფარველობითი კავშირი

1783 წლის გეორგიევსკის ტრაქტატით ერეკლე II რუსეთის იმპერატორის მფარველობას აღიარებდა და საგარეო ურთიერთობების ნაწილში შეზღუდვებს იღებდა. სანაცვლოდ იმპერია სამეფოს დაცვას, ბაგრატიონთა ტახტის შენარჩუნებასა და საშინაო საქმეებში ჩაურევლობას ჰპირდებოდა. ამიტომ 1795 წლის კრიზისში დახმარების მოლოდინი მხოლოდ პირადი იმედი არ ყოფილა: მას შეთანხმებით გამოცხადებული ვალდებულებები ედო საფუძვლად. ხელშეკრულების შინაარსისა და მისი რეალური შესრულების ერთმანეთისაგან გარჩევა ბრძოლის პოლიტიკური ფონის გასაგებად აუცილებელია.

რატომ ვერ ჩაანაცვლა გარანტიამ თავდაცვა

ტრაქტატის საიდუმლო მუხლები ქართლ-კახეთში რუსული სამხედრო ძალის ყოფნასა და ერთობლივ მოქმედებასაც ითვალისწინებდა. ეს შეთანხმება იურიდიულ გარანტიას ქმნიდა, მაგრამ კონკრეტულ კრიზისში ჯარის დროულად გამოჩენა ცალკე პრაქტიკული საკითხი იყო. კრწანისის ისტორია აჩვენებს, რამდენად სახიფათოა ამ ორ დონეს შორის დაშორება: საგარეო კავშირი თავისთავად ვერ ცვლის ადგილზე მობილიზებულ ძალას. ხელშეკრულების დადება და მის საფუძველზე რეალური უსაფრთხოების უზრუნველყოფა ერთსა და იმავე მოვლენად არ უნდა მივიჩნიოთ.

აღა-მაჰმად-ხანის მოთხოვნები

აღა-მაჰმად-ხანის მოთხოვნები ქართლ-კახეთის საგარეო კავშირებსა და ირანის უზენაესობას შეეხებოდა. გ. ნარსიას მიმოხილვა ამ მოთხოვნებს ვასალური დამოკიდებულების აღდგენად და რუსეთთან კავშირის გაწყვეტად აღწერს. წყარო მოთხოვნათა შინაარსს აჯამებს.

რატომ აირჩიეს ქალაქის მისადგომები

თავდაცვის ერთ-ერთი გეგმა ქალაქში გამაგრებას გულისხმობდა, მეორე — თბილისის მისადგომებზე ბუნებრივი რელიეფის გამოყენებას. ერეკლემ მხარი დაუჭირა იმ ვარიანტს, რომელიც მრავალრიცხოვან მოწინააღმდეგეს გაშლასა და ერთდროულ შეტევას გაურთულებდა. სანგრები და თავდაცვითი პოზიციები ამ ჩანაფიქრს ემსახურებოდა. ასეთი არჩევანის მიზანი მოწინააღმდეგის რიცხობრივი უპირატესობის ნაწილობრივ განეიტრალება იყო, მაგრამ მას ახლდა საფრთხეც: თუ მოწინააღმდეგე ვიწრო გასასვლელს გვერდს აუვლიდა, დამცველთა ფლანგი ან უკანდასახევი გზა შეიძლებოდა დაუცველი გამხდარიყო.

სექტემბრის დღეები და ძალების ამოწურვა

ენციკლოპედია 9 და 10 სექტემბრის შეტაკებებში ქართველთა წარმატებებს აღწერს, მაგრამ 11 სექტემბერს მოწინააღმდეგემ ახალი ძალები და შემოვლითი მანევრები გამოიყენა. თავდაცვის რამდენიმე პოზიციაზე გადასვლა დამცველთა რესურსს თანდათან ამცირებდა. ამიტომ პირველი შეტევების მოგერიება საბოლოო გამარჯვებას არ ნიშნავდა. ქალაქში შეჭრას დარბევა და მოსახლეობის მძიმე დანაკარგი მოჰყვა. ზუსტი მსხვერპლის რაოდენობის დაუზუსტებლადაც ნათელია, რომ სამხედრო მარცხს სამოქალაქო ცხოვრების, საცხოვრებელი გარემოსა და კულტურული დაწესებულებების განადგურება დაუკავშირდა.

გეოგრაფია როგორც ბრძოლის მოქმედი ფაქტორი

გ. ნარსიას მიხედვით, სარდლობის ნაწილი თბილისის გალავანში გამაგრებას ემხრობოდა, ერეკლე კი ქალაქის მისადგომების ბუნებრივი რელიეფის გამოყენებას. ქართული ძალები სეიდაბადსა და მტკვართან მდებარე ვიწროებში განლაგდნენ. თელეთისა და შავნაბადის მიმართულებით ბრძოლაც აჩვენებს, რომ თავდაცვა რამდენიმე მისადგომს მოიცავდა.

როგორ წავიკითხოთ სამხედრო რეკონსტრუქცია

ბრძოლის გეოგრაფიის აღდგენისას ისტორიულ ცნობებში დასახელებული ადგილები უნდა გავარჩიოთ მარშრუტის თანამედროვე რეკონსტრუქციისგან. მაგალითად, გ. ნარსია 10 სექტემბრის შეტევას ტაბახმელასა და შინდისს შორის ათავსებს, 11 სექტემბრის ბრძოლას კი მტკვრისა და შავნაბადის ვიწროებს უკავშირებს. ამ ცნობებით მოქმედების საერთო არეალი ჩანს. დღევანდელ ქუჩებზე ძველი მარშრუტის ზუსტად გადატანას დამატებითი რუკები სჭირდება.

მარცხის ახსნა ერთი მიზეზით ვერ ამოიწურება

ბრძოლის შედეგის შეფასებისას მნიშვნელოვანია ძალთა უთანასწორობა, პოზიციებიდან უკანდახევა და ირანის ჯარის ახალი ძალების ჩართვა. გ. ნარსიას მიმოხილვაში აღწერილია, როგორ დაიხია ქართულმა ლაშქარმა უკან ხანგრძლივი წინააღმდეგობის შემდეგ. ჯაშუშის ამბავი იმავე წყაროში გადმოცემად არის წარმოდგენილი.

თბილისი ყაჯართა რეგიონულ კამპანიაში

აღა-მაჰმად-ხანის ლაშქრობა თბილისზე შეტევამდე უფრო ფართო სამხედრო და პოლიტიკური კამპანიის ნაწილი იყო. მას ირანში საკუთარი ძალაუფლების დამკვიდრება და კავკასიის იმ ხელისუფლებების დამორჩილება სურდა, რომლებზეც ირანის პოლიტიკური უზენაესობის აღდგენას ცდილობდა. სამხრეთ კავკასიაში ამ კამპანიამ სხვადასხვა მმართველი არჩევანის წინაშე დააყენა. ისინი ცალ-ცალკე აფასებდნენ, შეძლებდნენ თუ არა წინააღმდეგობას ან მეზობლების დახმარების მიღებას. ერეკლეს გადაწყვეტილება, არ დამორჩილებოდა აღა-მაჰმად-ხანის მოთხოვნებს, ამიტომ როგორც ქართლ-კახეთის საგარეო კურსს, ისე ყაჯართა უფრო ფართო მიზნებს უკავშირდებოდა. ბრძოლამდე მიმდინარე მოლაპარაკებების ცოდნა ხსნის, რატომ იყო თბილისზე შეტევა რეგიონში ძალაუფლების ხელახლა დამკვიდრების მნიშვნელოვანი ნაბიჯი.

დახმარების ძიება და ადგილზე შეკრებილი ძალა

ერეკლე II-მ რუსეთს რამდენჯერმე მიმართა სამხედრო დახმარებისთვის. გ. ნარსიას აღწერით, თბილისთან შეკრებილ ქართლ-კახეთის ძალებს იმერეთის მეფე სოლომონ II-ის მებრძოლებიც შეუერთდნენ. რუსეთისგან მოთხოვნილი დახმარება ბრძოლის ველზე არ გამოჩენილა. ირანის ჯარი მოგვიანებით თბილისში შეიჭრა და ქალაქი დაარბია.

სამხედრო მარცხი და სამეფოს შემდგომი ბედი

1795 წლის სექტემბერში აღა-მაჰმად-ხანის მიერ თბილისის აღებას ქართლ-კახეთის სამეფოს დაუყოვნებლივი გაუქმება არ მოჰყოლია. ერეკლე II-ის შემდეგ ტახტზე გიორგი XII ავიდა. 1798 წელს ირანის ახალმა შაჰმა ფათჰ-ალი შაჰმა მისგან მორჩილება მოითხოვა, რაზეც გიორგი XII-მ უარი თქვა. 1800 წლის დეკემბერში გიორგი XII-ის გარდაცვალების შემდეგ რუსეთის ხელისუფლებამ სამეფოს მიერთება გამოაცხადა. 1795 წლის სამხედრო მარცხსა და 1801 წლის ანექსიას შორის ამ მოვლენების გათვალისწინება გვიჩვენებს, რა გადაწყვეტილებებმა შეცვალა სამეფოს პოლიტიკური მდგომარეობა.

დამატებით წასაკითხად

წყაროები

მოკლე სარედაქციო მიმოხილვა. საკითხის სრულად შესასწავლად გაეცანი წყაროებს.

  1. კრწანისის ბრძოლა 1795საქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-05
  2. გ. ნარსია, პირველი აბზაცი ირანის მოთხოვნებისა და ერეკლეს მიმართვების შესახებქართული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-12
  3. გეორგიევსკის ტრაქტატისაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-06
  4. თეიმურაზ პეტრიაშვილი — კრწანისის ბრძოლა, 2016; თბილისისაკენ სავალი გზებიეროვნული ბიბლიოთეკის ციფრული გამოცემა · შემოწმება: 2026-11-06
  5. აღა-მაჰმად-ხანისაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-09
  6. ერეკლე II, 1720–1798საქართველოს ეროვნული არქივი · შემოწმება: 2026-11-09
  7. Keith Hitchins, History of Iranian-Georgian Relations, აბზაცები აღა-მაჰმად-ხანზე, ფათჰ-ალი შაჰსა და 1801 წლის მიერთებაზეEncyclopaedia Iranica · შემოწმება: 2026-11-13
როგორ ვამზადებთ მასალებს
დასაწყისში

ამბები ერთმანეთს უკავშირდება

გააგრძელე კითხვა დაკავშირებულ თემებზე.

მეფეები
ადრეული ახალი ხანა

ერეკლე II

კახეთისა და შემდეგ ქართლ-კახეთის მეფე, ცნობილი ზედწოდებით „პატარა კახი“.

1744–1762 — კახეთი; 1762–1798 — ქართლ-კახეთიწაიკითხე