ისტორიული მოვლენები

გეორგიევსკის ტრაქტატი: პირობები და შესრულება

1783 წლის ხელშეკრულების შინაარსი, მხარეთა ვალდებულებები და გარანტიების პრაქტიკული გამოცდა.

პიროვნებები და მოვლენები

რას ეძებდა ქართლ-კახეთი

ერეკლე II-ის სამეფო XVIII საუკუნის მეორე ნახევარში ცდილობდა დაეცვა ტერიტორია და მეფის ხელისუფლება ძლიერი მეზობლების ზეწოლის პირობებში. რუსეთის იმპერიას სამხრეთ კავკასიაში საკუთარი სამხედრო და საგარეო ინტერესები ჰქონდა. შეთანხმება შესაძლებელი გახდა მაშინ, როცა ამ ინტერესებს საერთო ნაწილი გამოუჩნდა. თუმცა მფარველის და მფარველობის მაძიებლის შესაძლებლობები თანაბარი არ იყო. ტექსტის წაკითხვისას ამიტომ სასარგებლოა დავინახოთ არა მხოლოდ ვისთან დაიდო ტრაქტატი, არამედ რას თმობდა თითოეული მხარე და რისი მიღება სურდა სანაცვლოდ.

რის გაკეთებას კისრულობდნენ მხარეები

ტრაქტატით ერეკლე II საგარეო ურთიერთობებში რუსეთის იმპერიასთან შეთანხმების ვალდებულებას იღებდა. რუსეთის მხრიდან დადებული პირობები ქართლ-კახეთის სამეფოს, მეფისა და მისი მემკვიდრეების უფლებების შენარჩუნებასა და მფარველობას ეხებოდა. ტექსტში გათვალისწინებული იყო, რომ სამეფოს შიდა მმართველობაში რუსეთის წარმომადგენლებს პირდაპირი განკარგულებების გაცემა არ უნდა დაეწყოთ. ამგვარად, საგარეო მოქმედების შეზღუდვა და შიდა ხელისუფლების გაუქმება ერთი რამ არ იყო. დამატებით მუხლებში სამხედრო მხარდაჭერის ფორმებიც განიხილებოდა. შედარებისთვის ცალკე უნდა გამოვყოთ ქართლ-კახეთის ვალდებულებები და რუსეთის გარანტიები.

ხელშეკრულება პრაქტიკაში

ხელშეკრულების ხელმოწერა, რატიფიკაცია და ადგილზე პირობების შესრულება სხვადასხვა ეტაპია. პოლიტიკური გარანტია რეალურ დაცვად იქცევა მხოლოდ მაშინ, როცა საჭირო დროს არსებობს ჯარი, მიმოსვლის შესაძლებლობა და გადაწყვეტილება დახმარების გასაწევად. კრწანისის ომისას ეს განსხვავება განსაკუთრებით მკაფიო გახდა. რუსეთის სამხედრო გარანტია 1795 წელს ქართლ-კახეთის დასაცავად რუსული ჯარის დროულ დახმარებად არ ქცეულა. თავის მხრივ, ბრძოლა რამდენიმე მიზეზით წარიმართა და მისი შედეგი მხოლოდ ერთი პირობის შეუსრულებლობით ვერ აიხსნება. ხელშეკრულების სტატია დოკუმენტსა და პრაქტიკას ადარებს, სამხედრო მოვლენების დეტალები კი კრწანისის სტატიაში რჩება.

რატიფიკაცია და მეფის დამტკიცება

შეთანხმება მხოლოდ ხელმოწერით არ ამოიწურებოდა. ეროვნული ენციკლოპედიის მიხედვით, ეკატერინე II-მ ტრაქტატის რატიფიკაცია 1783 წლის 21 სექტემბერს მოახდინა, ერეკლე II-მ კი — 1784 წლის 24 იანვარს. მემკვიდრეობით გამეფებისას რუსეთის იმპერატორისთვის შეტყობინებისა და დამტკიცების მიღების პირობა აჩვენებს, რა ტიპის ფორმალური კავშირი შეიქმნა. ეს არ უნდა ავურიოთ ადგილობრივი წესით მეფედ კურთხევაში. ერთი მოქმედება ორ სახელმწიფოს შორის ახალ ურთიერთობას გამოხატავდა, მეორე კი სამეფო ხელისუფლების ადგილობრივი ტრადიციის ნაწილად რჩებოდა. სწორედ ამგვარ დეტალებში ჩანს, როგორ უთავსდებოდა ერთმანეთს დამოკიდებულების გაძლიერება და სამეფო ინსტიტუტების შენარჩუნების დაპირება.

სამხედრო ვალდებულება და სხვა მუხლები

ტრაქტატის დამატებითი მუხლები ქართლ-კახეთში რუსეთის სამხედრო ძალის ყოფნასაც ითვალისწინებდა. ამ პირობების შედარებისას მთავარი კითხვაა, რა იყო წერილობითი ვალდებულება და როგორ იმოქმედეს მხარეებმა საფრთხის დროს. დოკუმენტი ვაჭრების უფლებებსა და წარმომადგენელთა დანიშვნასაც ეხებოდა. ეს გვახსენებს, რომ შეთანხმება მხოლოდ ბრძოლის შემთხვევაში დახმარების დაპირება არ ყოფილა. მოსწავლეს შეუძლია ცალკე ჩაწეროს სამხედრო, დიპლომატიური და სამოქალაქო პირობები, შემდეგ კი თითოეულს შესაბამისი მაგალითი მოუძებნოს. 1795 წლის შედეგები განსაკუთრებით სამხედრო გარანტიის შესაფასებლად გამოდგება, მაგრამ ყველა სხვა მუხლის შესრულებას მხოლოდ ერთი სამხედრო ეპიზოდით ვერ შევაფასებთ.

რატომ უნდა გავარჩიოთ ტრაქტატი და ანექსია

1783 წლის შეთანხმება და 1801 წელს სამეფოს გაუქმება განსხვავებული სამართლებრივი და პოლიტიკური მოვლენებია. პირველი რუსეთის მფარველობასა და ქართლ-კახეთის სამეფოს გაგრძელებას ითვალისწინებდა. მეორე უკვე მეფობის შეწყვეტასა და იმპერიული მმართველობის დამყარებას ნიშნავდა. მოგვიანო შედეგის ცოდნა მნიშვნელოვანია, თუმცა ტრაქტატის თავდაპირველი პირობები სწორედ თავისი დროის ტექსტით უნდა შეფასდეს. ქრონოლოგიის ყველაზე სასარგებლო ფორმაა, ცალკე აღვნიშნოთ შეთანხმება, გარანტიის გამოცდა 1795 წელს და შემდეგი ხელისუფლების გადაწყვეტილება. ამ გზით მკითხველი ხედავს, რა ითქვა დოკუმენტში და რა მიმართულებით განვითარდა მოვლენები.

რა ძალა იყო გათვალისწინებული თავდაცვისთვის

ტრაქტატის სეპარატული მეორე მუხლის პირობებით რუსეთის იმპერატორს ქართლ-კახეთში ორი ქვეითი ბატალიონი და ოთხი ზარბაზანი უნდა ჰყოლოდა. მესამე სეპარატული მუხლით ომის დროს სასაზღვრო ხელმძღვანელს ერეკლესთან თავდაცვისა და საერთო მტრის წინააღმდეგ მოქმედების შეთანხმება ევალებოდა. ამ დებულებას კონკრეტული პრაქტიკული მნიშვნელობა ჰქონდა: დახმარება ზოგადი დაპირების გარდა განსაზღვრულ სამხედრო ძალასაც გულისხმობდა. თუმცა ბრძოლაში მისი გამოყენება დამოკიდებული იყო იმაზე, სად იდგნენ ნაწილები და ვინ იღებდა მათი გადაადგილების გადაწყვეტილებას. სამხედრო ვალდებულების დასადგენად ხელშეკრულების ტექსტი და მისი გამოცემის აღწერილობა მნიშვნელოვანია. ჯარის მოქმედების ისტორიის დასადგენად კი დოკუმენტს შესაბამისი წლების სამხედრო მიმოწერაც უნდა შევადაროთ.

ხელმოწერის ორი თარიღი და წარმომადგენლები

ტრაქტატს გეორგიევსკის ციხესიმაგრეში მოაწერეს ხელი 1783 წლის 24 ივლისს ძველი კალენდრით, რაც ახალი კალენდრით 4 აგვისტოს შეესაბამება. ორი თარიღი ერთსა და იმავე ხელმოწერას აღნიშნავს. რუსეთის მხრიდან დოკუმენტს პავლე პოტიომკინმა მოაწერა ხელი. ქართლ-კახეთის მხარეს ივანე მუხრანბატონი და გარსევან ჭავჭავაძე წარმოადგენდნენ. ხელმომწერების ვინაობა გვეხმარება გავარჩიოთ მოლაპარაკების უშუალო წარმომადგენლები და მმართველები, რომელთა სახელითაც ისინი მოქმედებდნენ. ხელშეკრულებას ძირითადი და დამატებითი მუხლები ჰქონდა, ამიტომ მისი შინაარსის გასაგებად მოკლე სახელწოდება საკმარისი არ არის.

მემკვიდრეობა და იმპერატორის მიერ დამტკიცება

შეთანხმება ქართლ-კახეთში ბაგრატიონთა მემკვიდრეობითი მეფობის შენარჩუნებას გულისხმობდა. ამავე დროს, მომავალ მეფეს ტახტზე ასვლის შესახებ იმპერატორისთვის უნდა ეცნობებინა და დამტკიცება ეთხოვა. ამ წესით ადგილობრივი დინასტიის გაგრძელება და რუსეთის ხელისუფლების მიერ მისი აღიარება ერთმანეთთან იყო დაკავშირებული. ტრაქტატში ცალკე იყო აღწერილი დამტკიცების ნიშნები და ადგილობრივი კურთხევის წესიც. ამიტომ დოკუმენტში ერთდროულად ჩანს სამეფო ხელისუფლების შენარჩუნების პირობა და ის შეზღუდვაც, რომელიც ახალ მეფეს უცხო სახელმწიფოს მმართველის დამტკიცებაზე დამოკიდებულს ხდიდა.

დოკუმენტი და შესრულებული მოქმედება

რუსეთის მიერ მფარველობის დაპირების შეფასებისას უნდა შევადაროთ ხელშეკრულების პირობა და შემდეგ წლებში ადგილზე მიღებული სამხედრო დახმარება. კრწანისის ბრძოლის დროს ეს განსხვავება განსაკუთრებით თვალსაჩინო გახდა. ხელშეკრულება თავისთავად არ გვეტყვის, სად იდგა ჯარი კონკრეტულ დღეს. ამისთვის საჭიროა ბრძანებების, მიმოწერისა და კამპანიის შესახებ ცნობების შესწავლა. სწორედ ასე შეიძლება გავარჩიოთ, რას ელოდა ერეკლე II შეთანხმებისგან და როგორ შეიცვალა მისი მდგომარეობა იმ პირობებში, რომლებშიც დაცვა რეალურად დასჭირდა.

დამატებით წასაკითხად

წყაროები

მოკლე სარედაქციო მიმოხილვა. საკითხის სრულად შესასწავლად გაეცანი წყაროებს.

  1. გეორგიევსკის ტრაქტატისაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-09
  2. ერეკლე IIსაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-09
  3. კრწანისის ბრძოლასაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-09
  4. მფარველობითი ტრაქტატის დედნის აღწერილობასაქართველოს ეროვნული არქივი · შემოწმება: 2026-11-09
  5. ერეკლე II, 1720–1798საქართველოს ეროვნული არქივი · შემოწმება: 2026-11-09
  6. Treaty of Georgievsk — Russell E. Martin-ის ინგლისური თარგმანიThe Russian Legitimist; თარგმანი PSRZ, vol.22-ზე დაყრდნობით · შემოწმება: 2026-11-12
  7. Valeriy Morkva — Unlocking the Caucasus for EmpireCappadocia Journal of Area Studies, 2021 · შემოწმება: 2026-11-12
  8. გეორგიევსკის ტრაქტატი — რუსული ტრანსკრიფცია, შეუმოწმებელი ვერსიაWikisource; მითითებული 1992 წლის გამოცემა უშუალოდ არ შესწავლილა · შემოწმება: 2026-11-12
როგორ ვამზადებთ მასალებს
დასაწყისში

ამბები ერთმანეთს უკავშირდება

გააგრძელე კითხვა დაკავშირებულ თემებზე.

მეფეები
ადრეული ახალი ხანა

ერეკლე II

კახეთისა და შემდეგ ქართლ-კახეთის მეფე, ცნობილი ზედწოდებით „პატარა კახი“.

1744–1762 — კახეთი; 1762–1798 — ქართლ-კახეთიწაიკითხე
ბრძოლები
ადრეული ახალი ხანა

კრწანისის ბრძოლა

ერეკლე II-ის ლაშქრის ბრძოლა აღა-მაჰმად-ხანის ძალებთან თბილისის მისადგომებთან.

სექტემბერი, 1795; გადამწყვეტი ბრძოლა — 11 სექტემბერიწაიკითხე
მოვლენები
ადრეული ახალი ხანა

ვახტანგ VI: სამართალი, სტამბა და დიპლომატია

ქართლის მმართველის სამართლებრივი და კულტურული საქმიანობა XVIII საუკუნის არასტაბილურ საერთაშორისო გარემოში.

1703–1724; ქართლის გამგებლობისა და მეფობის ეტაპებიწაიკითხე
მოვლენები
ახალი და უახლესი ხანა

ქართლ-კახეთისა და იმერეთის ანექსია

როგორ გაუქმდა ორი ქართული სამეფო განსხვავებული პოლიტიკური და სამხედრო გზით XIX საუკუნის დასაწყისში.

1800–1810წაიკითხე