ქართლ-კახეთისა და იმერეთის ანექსია
როგორ გაუქმდა ორი ქართული სამეფო განსხვავებული პოლიტიკური და სამხედრო გზით XIX საუკუნის დასაწყისში.
რა არის ანექსია ამ შემთხვევაში
ანექსია აქ სამეფო ხელისუფლების გაუქმებასა და მისი ტერიტორიის იმპერიის მმართველობაში შეყვანას გულისხმობს. მანამდე შეიძლებოდა არსებებულიყო მფარველობის შეთანხმება, სამხედრო თანამშრომლობა ან სამეფო ტახტის დამტკიცების პირობა. არცერთი მათგანი ავტომატურად არ არის ანექსია. ამ განსხვავების ცოდნა აუცილებელია ქართლ-კახეთისა და იმერეთის შემთხვევების შესადარებლად. ორივე საბოლოოდ რუსეთის იმპერიულ მმართველობაში შევიდა, მაგრამ სხვადასხვა წლებში და სხვადასხვა პოლიტიკური გზით. ამიტომ საერთო ისტორიული შედეგი არ ნიშნავს, რომ მათი სამეფო კარის მოლაპარაკება და ადგილობრივი წინააღმდეგობა ერთნაირად მიმდინარეობდა.
ქართლ-კახეთი გიორგი XII-ის შემდეგ
ქართლ-კახეთში ერეკლე II-ის მემკვიდრეობის საკითხი გიორგი XII-ის მეფობის დასასრულსაც მწვავე იყო. ამ ფონზე რუსეთის ხელისუფლებაში სამეფოს მომავალზე გადაწყვეტილება მიიღეს. პავლე I-ის დროს მიღებული გადაწყვეტილება და ალექსანდრე I-ის 1801 წლის 12 სექტემბრის მანიფესტი ცალკე ეტაპებია. დავით ბატონიშვილი 1801 წლის იანვრიდან ივნისამდე გამგებელი იყო; მისი ეს სტატუსი მეფედ კურთხევას არ ნიშნავდა. დავით ბატონიშვილის პოლიტიკური მდგომარეობა აჩვენებს, რომ მეფობის გაგრძელება ადგილობრივი სამეფო სახლისთვის ჯერ კიდევ პრაქტიკული საკითხი იყო. იმპერიული გადაწყვეტილებით ქართლ-კახეთში სამეფო ხელისუფლება შეიცვალა ადმინისტრაციით, რომელიც რუსეთის იმპერატორის სახელით მოქმედებდა. ამ პროცესს არ უნდა მივაწეროთ 1783 წლის დოკუმენტის უცვლელი გაგრძელების მნიშვნელობა.
იმერეთი და სოლომონ II
დასავლეთში სოლომონ II ცდილობდა მეფობის შენარჩუნებას იმპერიის სამხედრო და დიპლომატიური ზეწოლის პირობებში. 1804 წლის ელაზნაურის შეთანხმება და 1810 წლის საბოლოო სამხედრო და ადმინისტრაციული გარდატეხა სხვადასხვა მოვლენა იყო. შეთანხმების შემდეგ მეფეს კვლავ ჰქონდა პოლიტიკური როლი; მოგვიანებით იმპერიულმა მმართველობამ ეს როლი გააუქმა. დასავლეთის შემთხვევის გაგებისთვის მნიშვნელოვანია შიდა პოლიტიკური ურთიერთობებიც, რადგან იმერეთის მეფე ყველა დასავლურ სამთავროზე ერთნაირად ვერ მოქმედებდა. ამიტომ 1810 წელი იმერეთის სამეფოს დასასრულს აღნიშნავს და არა დასავლეთის ყველა სამთავროს ერთდროულ გაუქმებას.
შეთანხმებების ერთმანეთთან შედარება
1783 წლის ტრაქტატი ქართლ-კახეთისა და იმპერიის ურთიერთობას აწესრიგებდა. 1804 წლის ელაზნაურის შეთანხმება იმერეთისთვის სხვა პირობებში დადებული დოკუმენტია. ორი ხელშეკრულების შედარებისას შეიძლება გამოვყოთ სამეფო ტახტის მდგომარეობა, საგარეო უფლებები და იმპერიული სამხედრო ძალის როლი. თუმცა ერთი ხელშეკრულების მუხლები მეორეს ავტომატურად არ უნდა მივაწეროთ. ისტორიული თვალსაზრისით მნიშვნელოვანია ისიც, რამდენ ხანს გაგრძელდა მმართველობის ძველი ფორმა შეთანხმების შემდეგ და როდის შეიცვალა იგი პირდაპირი იმპერიული ადმინისტრაციით. სწორედ დროითი შუალედი გვაჩვენებს, რომ მფარველობა და ანექსია ცალკე საფეხურებია.
ვინ რჩებოდა იმპერიულ მართვაში
სამეფო ხელისუფლების გაუქმების შემდეგ ყველა ადგილობრივი ადამიანი ერთნაირად არ მოქცეულა. სამეფო სახლის წევრების, დიდებულების, სოფლის მოსახლეობისა და მოხელეების ინტერესები განსხვავდებოდა. განსხვავების კონკრეტული მაგალითია ქსნისა და არაგვის ერისთავების მიერ ხელისუფლების მხარდაჭერა: ქართული ენციკლოპედია ამას მათთვის ყმა-მამულების დაბრუნებას უკავშირებს. გლეხთა საჩივრებში კი სამხედრო მომარაგება და ბეგარა ჩანს. ამ საკითხების შესასწავლად აჯანყების შესახებ სტატია და ადმინისტრაციული მოწყობის ისტორია ერთმანეთს ავსებს. ერთი გვიჩვენებს უკმაყოფილების გამოხატვის კონკრეტულ ფორმას, მეორე კი წესებს, რომლებმაც ახალი ვითარება შექმნა. ამიტომ ანექსიის შედეგებს არც მხოლოდ მანიფესტით და არც მხოლოდ შემდგომი შეიარაღებული წინააღმდეგობით არ უნდა ავხსნათ.
შედეგი და წინააღმდეგობის ახალი გარემო
ახალ ადმინისტრაციას სამხედრო და სამოქალაქო წესების გატარება სჭირდებოდა. მთიულეთის შესახებ ცნობარი გზის შეკეთებისა და ტრანსპორტით მომარაგების ვალდებულებას ასახელებს. კობიაშვილის კვლევაში გამოქვეყნებული 1812 წლის კახური საჩივრები პურისა და თივის მოთხოვნას, ურმით გადაზიდვასა და ჯარის ჩაყენებით მიყენებულ ზარალს აღწერს. მთიულეთისა და კახეთის აჯანყებების ცალკე სტატიებში ეს საკითხები კონკრეტული მხარეების მიხედვით ჩანს. ანექსიების შედარებისას მთავარი შედეგი ისაა, რომ საგარეო შეთანხმებიდან იმპერიულ მმართველობამდე გზა ერთნაირი არ ყოფილა. თითოეულ მხარეში უნდა გავარჩიოთ დოკუმენტი, სამხედრო მოქმედება და ადმინისტრაციის რეალურად დამკვიდრება. სწორედ ეს განსხვავება გვაჩვენებს, რა ეცვლებოდა მოსახლეობას და რატომ მოჰყვა ცვლილებებს წინააღმდეგობა.
ადგილობრივი ძალები შეთანხმების პირობებში
ელაზნაურის შეთანხმებაში იმერეთის მეფის გარდა მეზობელი სამთავროების ინტერესებიც აისახა. დოკუმენტი სოლომონს დადიანისთვის ოდიშსა და ლეჩხუმში დაკავებული ციხეების დაბრუნებასა და ტყვეთა გათავისუფლებას ავალდებულებდა. ამ მოთხოვნით იმპერიის წარმომადგენლები იმერეთის მეფესა და სამეგრელოს მთავარს შორის ურთიერთობაზეც მოქმედებდნენ. რეგიონული დაპირისპირების პირობებში რუსეთს შეეძლო ერთი მმართველისგან ისეთი დათმობა მოეთხოვა, რომელიც მეორე მმართველს აძლიერებდა. ამიტომ შეთანხმება მხოლოდ ორი მხარის საგარეო ურთიერთობის დოკუმენტად ვერ იკითხება. იგი გვიჩვენებს, რომ მფარველობის ახალ პირობებში მეფის სამხედრო და პოლიტიკური გადაწყვეტილებები ქვეყნის შიგნითაც იზღუდებოდა. იმერეთის შემდგომი გაუქმება ამ პირობებისგან ცალკე მოვლენა იყო, თუმცა მათ იმპერიული ჩარევის გასაფართოებლად ნიადაგი შექმნეს.
ელაზნაურის შეთანხმება როგორც შუალედური ეტაპი
1804 წლის 25 აპრილს ელაზნაურში დადებულ შეთანხმებას ხელი სოლომონ II-მ და რუსეთის გენერალმა პავლე ციციანოვმა მოაწერეს. პირობებით მეფეს შიდა საქმეების მართვა უნარჩუნდებოდა, თუმცა რუსეთის უმაღლესი წარმომადგენლისადმი დაქვემდებარება და ახალი მეფის იმპერატორის მიერ დამტკიცება განისაზღვრა. იმერეთს რუსეთის ჯარისთვის სადგომისა და მომარაგების უზრუნველყოფაც ევალებოდა. ამ პირობებით სამხედრო მფარველობა ადგილობრივ ხელისუფლებას მნიშვნელოვან ვალდებულებებს აკისრებდა. შეთანხმების შემდეგ მეფობა გარკვეული ხნით გაგრძელდა. ამიტომ მისი დადება და რამდენიმე წლის შემდეგ იმერეთის სამეფოს გაუქმება სხვადასხვა ეტაპად უნდა განვიხილოთ.
იმპერიული პოლიტიკა ორ განსხვავებულ გარემოში
ქართლ-კახეთის სამეფოს 1801 წელს გაუქმებამ რუსეთის ხელისუფლებას აღმოსავლეთ საქართველოში უშუალო ადმინისტრაციის მოწყობის შესაძლებლობა მისცა. დასავლეთში იმერეთის მეფესა და მეზობელ მთავრებს საკუთარი ძალები და ინტერესები ჰქონდათ, ამიტომ იმპერიის წარმომადგენლები მათთან ცალკე მოლაპარაკებებს აწარმოებდნენ. ელაზნაურის პირობებში გზების, ფოთის მიმართულებისა და მომარაგების ხსენება გვიჩვენებს, რომ რუსეთისთვის მნიშვნელოვანი იყო სამხედრო გადაადგილებისა და შავი ზღვისკენ გასასვლელების უზრუნველყოფაც. იმერეთის შემთხვევაში ანექსიისთვის ნიადაგი სამხედრო და დიპლომატიური ნაბიჯებით მომზადდა. ამრიგად, ორი სამეფოს გაუქმება სხვადასხვა დროსა და განსხვავებულ პოლიტიკურ ვითარებაში მოხდა.
სოლომონ II-ის წინააღმდეგობის პოლიტიკური მნიშვნელობა
ანექსიის შემდეგ სოლომონ II ტახტის დასაბრუნებლად საგარეო მხარდაჭერას ეძებდა. ფირათ ჩაქირის კვლევაში აღწერილია მისი მიმართვები სტამბოლისა და ნაპოლეონისადმი. სოლომონი ოსმალეთისგან იარაღსა და ფინანსურ დახმარებას მოელოდა, ნაპოლეონს კი რუსეთის წინააღმდეგ დახმარება სთხოვა. ამ მცდელობებით ტახტი ვერ დაიბრუნა.
წყაროები
მოკლე სარედაქციო მიმოხილვა. საკითხის სრულად შესასწავლად გაეცანი წყაროებს.
- ალექსანდრე I, რუსეთის იმპერატორისაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-09
- დავით ბატონიშვილისაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-09
- Kingdom of Imeretiსაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-09
- ელაზნაურის შეთანხმებასაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-09
- საქართველოს ისტორია, ტომი IVსაქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა · შემოწმება: 2026-11-09
- იმერეთის ისტორიაიმერეთის სახელმწიფო რწმუნებულის ადმინისტრაცია · შემოწმება: 2026-11-09
- ფირათ ჩაქირი, თავი III, §2, გვ. 100–101, სოლომონის მიმართვები და შედეგიბათუმის სახელმწიფო უნივერსიტეტი · შემოწმება: 2026-11-12
- მთიულეთის აჯანყება1804ქართული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-12
- ეკა კობიაშვილი — ეროვნული მოძრაობა XIXსაუკუნისIნახევარშითელავის სახელმწიფო უნივერსიტეტი,2018 · შემოწმება: 2026-11-12