ისტორიული მოვლენები

ვახტანგ VI: სამართალი, სტამბა და დიპლომატია

ქართლის მმართველის სამართლებრივი და კულტურული საქმიანობა XVIII საუკუნის არასტაბილურ საერთაშორისო გარემოში.

გამგებელი და შემდეგ მეფე

ვახტანგ VI-ის სახელმწიფო საქმიანობა ორ განსხვავებულ ეტაპს მოიცავს: XVIII საუკუნის დასაწყისში იგი ქართლის გამგებელი იყო, შემდეგ კი მეფედ აღიარეს. ენციკლოპედია გამგებლობას 1703–1714 წლებით, მეფობას კი 1716–1724 წლებით გამოყოფს; 1716 წელს დამტკიცება ქართლში დაუყოვნებლივ დაბრუნებას არ ნიშნავდა — იგი 1719 წელს დაბრუნდა. ამ სხვაობას პრაქტიკული მნიშვნელობა ჰქონდა, რადგან ქართლის სამეფო ტახტის საკითხი სეფიანთა კარზეც წყდებოდა. მის ირგვლივ მოქმედებდნენ ადგილობრივი დიდებულები, ირანში გავლენის მქონე ჯგუფები და სხვა მეზობელი მმართველები. ქვეყნის შიგნით წესების მოწესრიგება და საგარეო აღიარების მიღება ერთდროული ამოცანები იყო. ბიოგრაფიის თარიღებში გამგებლობისა და მეფობის გამოყოფით უფრო ადვილია გავიგოთ, როდის დაიწყო მისი რეფორმები და როდის შეიცვალა მოქმედების პოლიტიკური პირობები.

რას აკეთებდა სამართლის კრებული

ვახტანგის სახელთან დაკავშირებული სამართლებრივი კრებული სხვადასხვა წყაროდან მომდინარე წესებს აერთიანებდა. ასეთი სამუშაო მხოლოდ ახალი კანონის დაწერას არ ნიშნავს. საჭიროა წესების შეგროვება, შედარება, შერჩევა და მკითხველისთვის ერთ სივრცეში მოთავსება. მმართველობისთვის ეს იძლეოდა საერთო საცნობარო მასალას იქ, სადაც განსხვავებული ტრადიციები მოქმედებდა. სამართლის წიგნში მოცემული წესი და მისი გამოყენება კონკრეტულ დავაში ცალკე საკითხებია. ისტორიკოსს შეუძლია კრებულით გაიგოს, რას ცდილობდა ხელისუფლება, ხოლო პრაქტიკის დასადგენად სასამართლოსა და ადმინისტრაციული საქმეების დამატებითი საბუთები სჭირდება.

სტამბა და ტექსტის გავრცელება

თბილისში 1709 წლიდან მოქმედი სტამბა წიგნების გამრავლების შესაძლებლობას ზრდიდა. ხელნაწერი კულტურა ამით მაშინვე არ გამქრალა, მაგრამ ერთი მომზადებული ტექსტის მრავალი ასლის დაბეჭდვა ცოდნის გავრცელების სხვა ტემპს ქმნიდა. სტამბა მოითხოვდა შრიფტს, ხელოსნებს, ქაღალდს და გამოცემის მომზადებას. მისი ისტორიის სასწავლო მაგალითია 1712 წლის „ვეფხისტყაოსნის“ გამოცემა. აქ მნიშვნელოვანია გავარჩიოთ ნაწარმოების შექმნის დრო, ხელნაწერი გავრცელება და კონკრეტული ნაბეჭდი გამოცემის თარიღი. ამ სამი დროითი ნიშნულის ცოდნა დაგვეხმარება დავინახოთ, რომ კულტურული მემკვიდრეობა სხვადასხვაგვარად ინახება და გადაეცემა.

სულხან-საბა და წიგნის გარემო

ვახტანგის ცხოვრებაში სულხან-საბა ორბელიანს განათლებისა და პოლიტიკური ურთიერთობის მხრივ მნიშვნელოვანი ადგილი ჰქონდა. ეს მაგალითი გვიჩვენებს, რომ სამეფო კარის ინტელექტუალური საქმიანობა მხოლოდ მეფის პირად ინტერესს არ ეყრდნობოდა. ტექსტის მომზადებას, თარგმნასა და გამოცემას მრავალი ადამიანი ასრულებდა. კონკრეტული წიგნის შეფასებისას სასარგებლოა გავარჩიოთ ავტორი, გამომცემელი და მფარველი. ეს ფუნქციები შეიძლება ერთ პირსაც შეეთავსებინა, მაგრამ მათ სხვადასხვა ფუნქცია ჰქონდა. თუ წიგნი სტამბიდან გამოვიდა, მისი კულტურული გავრცელების გასაგებად უნდა ვიკითხოთ, ვინ იყენებდა გამოცემას და როგორ შეიძლებოდა სხვა მკითხველამდე მისვლა.

რატომ ჰქონდა სამართალს პრაქტიკული დანიშნულება

სამართლის წიგნის შემდგენელს განსხვავებული წარმოშობის წესების გვერდიგვერდ მოთავსება უწევდა. როცა ერთი საკითხი სხვადასხვა სამართლებრივ ტრადიციაში განსხვავებულად წყდება, წესის შერჩევა მმართველობის არჩევანსაც ასახავს. ამ მხრივ კრებული სახელმწიფო ისტორიის წყაროა: ის აჩვენებს, რა საკითხები იყო მნიშვნელოვანი და როგორ სურდა ხელისუფლებას მათი მოწესრიგება. მაგრამ კონკრეტული ადამიანის ცხოვრებაზე დასკვნას ტექსტის გარდა სხვა საბუთიც სჭირდება. ეს განსხვავება გელათის ხელნაწერების თემასთანაც გვაკავშირებს. ტექსტის შექმნა, მისი გავრცელება და ყოველდღიურ ცხოვრებაში გამოყენება ერთმანეთისგან განსხვავებული, თუმცა ურთიერთდაკავშირებული საფეხურებია.

საგარეო არჩევანი და შედეგი

ვახტანგი საგარეო მხარდაჭერას ეძებდა მაშინ, როცა ირანის ძალაუფლება იცვლებოდა და კავკასიის მიმართულებით სხვა სახელმწიფოთა ინტერესიც იზრდებოდა. მოლაპარაკების იმედი და სამხედრო დახმარების რეალური მიღება სხვადასხვა საკითხია. 1720-იანი წლების ცვლილებებმა ქართლში მისი მმართველობის გაგრძელება შეაფერხა და ვახტანგი რუსეთში გადავიდა. მისი პოლიტიკური მცდელობა და სამართლებრივი თუ კულტურული მემკვიდრეობა ერთმანეთისგან უნდა გავარჩიოთ. სამხედრო მხარდაჭერის ვერ მიღება სტამბისა და გამოცემების ისტორიულ მნიშვნელობას არ ამცირებს. ერეკლე II-ის მაგალითთან შედარება კი გვაჩვენებს, როგორ იცვლებოდა მხარდაჭერის ძიების პირობები ერთი საუკუნის განმავლობაშიც.

კოდიფიკაცია და ადრე არსებული სამართალი

ვახტანგის მიერ მოწვეულმა კომისიამ 1705–1708 წლებში სამართლის წიგნთა კრებული შეადგინა. კრებულში სხვადასხვა წარმოშობის საკანონმდებლო ტექსტები შევიდა. მათ გვერდით მოთავსდა საკუთრივ ვახტანგის სამართალიც. ამ განსხვავების ცოდნა მნიშვნელოვანია, რადგან კრებულში შეტანილი ყველა წესი XVIII საუკუნის დასაწყისში არ შეუქმნიათ. შემდგენლებს ძველი სამართლის ტექსტების შერჩევა, მათი დალაგება და ახალი საკითხების მოწესრიგება უწევდათ. ამგვარი სამუშაო სამართლის ხელმისაწვდომობას უწყობდა ხელს იმ პირებისთვის, რომლებსაც დავების განხილვა და გადაწყვეტილების გამოტანა ევალებოდათ. შემორჩენილი ხელნაწერები ამ პროცესის მტკიცებულებაა. მათგან შესაძლებელია იმის შემოწმება, როგორ ერთიანდებოდა ძველი სამართლებრივი გამოცდილება ახალი მმართველობის საჭიროებებთან.

რა იყო საჭირო წიგნის დასაბეჭდად

1709 წელს თბილისში სტამბის მოწყობა სპეციალურ შენობასა და კვალიფიციურ ოსტატს მოითხოვდა. ენციკლოპედიის აღწერის მიხედვით, სამუშაოს ხელმძღვანელობა მიხაი იშტვანოვიჩს დაეკისრა, რომელიც ანთიმოზ ივერიელის მოწაფე იყო. ამ კავშირში ჩანს, როგორ გადადიოდა ბეჭდვის ცოდნა ერთი ცენტრიდან მეორეში. სტამბის მუშაობას ასევე სჭირდებოდა შრიფტი, ქაღალდი, გამოსაცემი ტექსტი და მისი შემმოწმებელი პირები. მეფის მფარველობამ ამ რესურსების თავმოყრას შეუწყო ხელი. ამის შემდეგაც ყოველი წიგნი ცალკე მოსამზადებელი იყო. გამოცემის თარიღი ამიტომ მხოლოდ მანქანის ამუშავებას კი არ აღნიშნავს, არამედ კონკრეტული ტექსტისთვის გაწეული შრომის შედეგსაც.

სახარება და საერო პოემა ერთ სტამბაში

სტამბის პირველ გამოცემად 1709 წლის სახარება სახელდება. 1712 წელს იმავე სტამბაში დაიბეჭდა „ვეფხისტყაოსანი“. ამ ორი წიგნის შედარება გვაჩვენებს, რომ ბეჭდვა როგორც ღვთისმსახურებისთვის საჭირო ტექსტებს, ისე საერო მწერლობას ემსახურებოდა. ენციკლოპედიური აღწერით, 1712 წლის გამოცემა ვახტანგ VI-ის რედაქციითა და კრიტიკულ-მეცნიერული გამოკვლევით დაიბეჭდა. ბეჭდური წიგნის მრავალ ეგზემპლარად გავრცელებამ შესაძლებელი გახადა ერთი მომზადებული ვერსია რამდენიმე მკითხველს ერთნაირად წაეკითხა. ამავე დროს, ბეჭდვა არ აუქმებდა ხელნაწერთა მნიშვნელობას, რადგან სწორედ ისინი ინახავდა იმ მასალას, რომლის შედარებითაც გამომცემლები ტექსტს ადგენდნენ.

რატომ არის გამოცემის აღწერილობა ისტორიული წყარო

ბიბლიოთეკის კატალოგი შემორჩენილ ეგზემპლარებს აღწერს. ის საშუალებას გვაძლევს განვასხვაოთ წიგნის დასახელება, გამოცემის წელი და კონკრეტული ცალი, რომელიც დღემდე მოაღწია. როდესაც ზოგადი ისტორია სტამბის მნიშვნელობას ხსნის, კატალოგით შესაძლებელია კონკრეტული მაგალითის შემოწმება. ისიც უნდა გვახსოვდეს, რომ შემორჩენილი წიგნების რაოდენობა თავდაპირველი ტირაჟის სრული აღრიცხვა არ არის.

დამატებით წასაკითხად

წყაროები

მოკლე სარედაქციო მიმოხილვა. საკითხის სრულად შესასწავლად გაეცანი წყაროებს.

  1. ვახტანგ VIსაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-09
  2. ვახტანგ VI-ის სტამბასაქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია · შემოწმება: 2026-11-12
  3. ბაქარისაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-09
  4. ვახტანგ VI-ის სამართლის წიგნთა კრებულისაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-09
  5. ვახტანგ VI-ის სამართალისაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-09
  6. ქართული ძველნაბეჭდი წიგნებისაქართველოს ეროვნული არქივი · შემოწმება: 2026-11-09
  7. ვახტანგ VI-ის სტამბის გამოცემებისაქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა · შემოწმება: 2026-11-09
როგორ ვამზადებთ მასალებს
დასაწყისში

ამბები ერთმანეთს უკავშირდება

გააგრძელე კითხვა დაკავშირებულ თემებზე.

მეფეები
ადრეული ახალი ხანა

ერეკლე II

კახეთისა და შემდეგ ქართლ-კახეთის მეფე, ცნობილი ზედწოდებით „პატარა კახი“.

1744–1762 — კახეთი; 1762–1798 — ქართლ-კახეთიწაიკითხე
მოვლენები
ადრეული ახალი ხანა

შაჰ აბას I-ის ლაშქრობები და იძულებითი გადასახლება

სეფიანთა სამხედრო პოლიტიკა, კახეთის წინააღმდეგობა და ძალადობრივი გადასახლების შედეგები.

1614–1617წაიკითხე
მოვლენები
ადრეული ახალი ხანა

გეორგიევსკის ტრაქტატი: პირობები და შესრულება

1783 წლის ხელშეკრულების შინაარსი, მხარეთა ვალდებულებები და გარანტიების პრაქტიკული გამოცდა.

1783–1795წაიკითხე