მეფეები და მმართველები

გიორგი II

საქართველოს მეფე დიდი თურქობის ხანაში და დავით აღმაშენებლის მამა.

მნიშვნელოვანი შენიშვნა

დაბადების ზუსტი თარიღი უცნობია. გარდაცვალებას 1089 ან 1112 წლით ათარიღებენ. ტახტის გადაცემა 1089 წელს მოხდა.

პიროვნებები და მოვლენები

მმართველობის გარემო

გიორგი II ბაგრატ IV-ის შემდეგ გამეფდა. XI საუკუნის უკანასკნელ მესამედში სელჩუკთა შემოსევები ქვეყნის უსაფრთხოებასა და სამეურნეო ცხოვრებას მძიმე საფრთხეს უქმნიდა.

ტახტის გადაცემა

1089 წელს სამეფო ტახტი მისმა ვაჟმა დავით IV-მ დაიკავა. მეფობის ცვლილება ქვეყნის მდგომარეობის გაუმჯობესების საჭიროებას უკავშირდებოდა. მეფობის დასრულება მისი გარდაცვალების დადასტურებულ თარიღად არ უნდა მივიჩნიოთ.

ისტორიული კონტექსტი

გიორგი II-ის ხანის ცოდნა დავით აღმაშენებლის რეფორმების გასაგებად მნიშვნელოვანია. მემკვიდრემ მიიღო ქვეყანა, რომელსაც მოსახლეობის დაბრუნება, სამხედრო ორგანიზაციის განახლება და ხელისუფლების გაძლიერება სჭირდებოდა.

ბაგრატ IV-ის მემკვიდრე

გიორგი II ბაგრატ IV-ის ძე იყო და ტახტზე 1072 წელს ავიდა. მეფობის დასაწყისში მას შინაგანი დაპირისპირების გარდა აღმოსავლეთიდან მოსული სამხედრო საფრთხეც დახვდა. რამდენიმე გავლენიანი დიდებულის განდგომა სამეფოს სხვადასხვა ნაწილს შეეხო. მეფისათვის ეს ორმაგ ამოცანას ქმნიდა: მას ადგილობრივი მმართველების დამორჩილება და ამავე დროს საგარეო თავდაცვისათვის ძალების შენარჩუნება სჭირდებოდა. ზოგ შემთხვევაში დაპირისპირებას სამხედრო მოქმედებით პასუხობდა, შემდეგ კი დიდებულებთან შეთანხმებასა და თანამდებობების გადანაწილებას მიმართავდა.

ფარცხისის ბრძოლა და კახეთის დახმარება

ენციკლოპედიური ბიოგრაფიის მიხედვით, განძიდან შემოსულ სარანგს გიორგი II ფარცხისთან დაუპირისპირდა და კახეთის მეფე აღსართანის დახმარებით დაამარცხა. ადგილობრივ ძალთა თანამშრომლობა ამ ეპიზოდში თავდაცვის კონკრეტულ საჭიროებას პასუხობდა. კახეთის მეფის დახმარება კახეთის სამეფოს გაუქმებას არ ნიშნავდა. ორივე მმართველს შეეძლო ერთ საფრთხეზე ერთობლივად ემოქმედა და სხვა საკითხებში განსხვავებული ინტერესები ჰქონოდა. ასეთი განსხვავების გათვალისწინება გვიხსნის, რატომ იცვლებოდა მოკავშირეობა XI საუკუნის ცვალებად პოლიტიკურ გარემოში.

კურაპალატის ტიტული და ბიზანტიური კავშირი

გიორგი II ბიზანტიურ ტიტულებსაც ატარებდა. კურაპალატობა იმპერიის წოდებათა სისტემაში მაღალი ხარისხი იყო და ქართველ ბაგრატიონებს სხვადასხვა თაობაში ენიჭებოდათ. მისი არსებობა გვიჩვენებს, რომ ქართველ მმართველებსა და იმპერიას შორის ურთიერთობა მხოლოდ შეიარაღებული შეტაკებებით არ შემოიფარგლებოდა. ტიტულის მინიჭებით იქმნებოდა პოლიტიკური კავშირი და პრესტიჟის საჯარო ნიშანი. სამეფოს რეალური სამხედრო შესაძლებლობის დასადგენად ამ ნიშნების გარდა უნდა ვიცოდეთ, ვინ აკონტროლებდა სიმაგრეებს და რამდენად შეეძლო მმართველს ძალების შეკრება.

უფლისწული წარწერებში

ლიხნის ტაძრის წარწერათა კვლევა გიორგის მეფობამდე პერიოდსაც გვაცნობს. მისი კურაპალატობით მოხსენიება მკვლევრებს წარწერის თარიღის დასაზუსტებლად ეხმარება. რადგან ტიტულები პირის პოლიტიკური მდგომარეობის შეცვლასთან ერთად იცვლებოდა, წარწერაში მათი წაკითხვა ქრონოლოგიის აღდგენის მნიშვნელოვანი საშუალებაა. ეს წყარო სხვა რამეს გვეუბნება, ვიდრე მემატიანის მიერ აღწერილი ბრძოლა. კედლის წარწერაში შეიძლება დარჩეს თანამდებობის ან სამეფო წრის კვალი იმ პერიოდიდან, რომელიც ნარატიულ თხრობაში მოკლედ არის გადმოცემული.

ერთჯერადი ლაშქრობიდან ხანგრძლივ კრიზისამდე

დიდი თურქობა XI საუკუნის 80-იან წლებში სელჩუკთა განმეორებით შემოსევებს აღნიშნავს. ენციკლოპედია 1080 წლის მასშტაბურ თავდასხმას და შემდეგ გამეორებულ დარბევებს გამოყოფს. საფრთხე ჯარების გავლით არ მთავრდებოდა. მოსახლეობას მიწაზე მუშაობა და მოსავლის უსაფრთხოდ აღება უჭირდა, ქალაქები კი ვაჭრობისა და ხელოსნობისათვის საჭირო კავშირებს კარგავდა. ეს გარემოება სამეფოს შემოსავალსა და თავდაცვის უნარზეც მოქმედებდა. ამიტომ კრიზისის შედეგი ბრძოლაში უშუალო დანაკარგზე გაცილებით ფართო იყო.

ხარკი როგორც დროებითი გამოსავალი

გიორგი II ისპაანში მალიქ-შაჰს შეხვდა და ყოველწლიური გადასახადის გადახდას დათანხმდა. შეხვედრას დაახლოებით 1081–1082 წლებით ათარიღებენ. გადაწყვეტილებას შეეძლო მარბიელი რაზმების ზეწოლა დროებით შეემცირებინა, თუმცა სამეფოს ახალი დამოკიდებულება შეუქმნა. საძოვრებზე და ქალაქებზე კონტროლის პრობლემა შეთანხმებით ბოლომდე ვერ გადაწყდა. მეფის ნაბიჯის შეფასებისას გასათვალისწინებელია არჩევანის პირობები: მიმდინარე თავდასხმების შეჩერება სასწრაფო საჭიროება იყო, ხოლო ხარკის გადახდა გრძელვადიანი პოლიტიკური და ეკონომიკური ტვირთი ხდებოდა.

კახეთის კამპანია და 1089 წლის ცვლილება

ბიოგრაფია სულთანთან შეხვედრის შემდეგ ვეჯინის ალყასაც აღწერს. კამპანია კახეთ-ჰერეთში მეფის გავლენის გაფართოებას ემსახურებოდა და წარმატებით არ დასრულებულა. შემდგომ ვითარებას მძიმე მიწისძვრაც დაემატა. 1089 წელს ტახტი დავითმა დაიკავა. ეროვნული ენციკლოპედია ამ ცვლილებას სამეფო კარზე მწვავე კრიზისის პირობებში მომხდარ გადატრიალებად განმარტავს. წყაროებში გიორგის სიკვდილის თარიღი სხვადასხვაგვარადაა მოცემული, მათ შორის 1089 და 1112. ამიტომ ტახტის დატოვება და სიცოცხლის დასრულება ცალ-ცალკე საკითხებია.

გიორგი და დავითი საეკლესიო მეხსიერებაში

იშხნის წარწერების აღწერაში გიორგი II და დავით IV ტაძრისათვის მიწის შეწირვასთან არიან დაკავშირებული. მსგავსი საბუთი მმართველობის სხვა მხარეს გვაცნობს. სამეფო ხელისუფლება ეკლესიებთან ურთიერთობას შემოსავლების, მიწისა და მფარველობის გადანაწილებითაც ქმნიდა. სამხედრო კრიზისის შესახებ მოთხრობებს რომ მხოლოდ ეს მასალა შევადაროთ, დავინახავთ, რომ ერთი ეპოქის შესახებ ცოდნა განსხვავებული ტიპის წყაროებიდან იკრიბება. შეწირულობის ტექსტი ტახტის გადაცემის ზუსტ გარემოებებს ვერ განსაზღვრავს, თუმცა სამეფო და საეკლესიო კავშირის კვალს ინახავს.

რატომ არის ეს მეფობა დავითის ეპოქის გასაღები

დავით IV-მ ტახტი მიიღო მაშინ, როდესაც ქვეყნისათვის მოსახლეობის დაბრუნება, უსაფრთხო გადაადგილება და ხელისუფლების გაძლიერება მნიშვნელოვანი ამოცანები იყო. დავითის ბიოგრაფიაში მისი მოქმედებები სწორედ მემკვიდრეობით მიღებულ მდგომარეობას პასუხობს. გიორგი II-ის ეპოქის ცოდნა გვიხსნის, რატომ გახდა საჭირო სამხედრო და ადმინისტრაციული ღონისძიებების თანმიმდევრული განხორციელება. მოვლენებს მხოლოდ ორი მეფის პირადი თვისებებით ვერ ავხსნით. თავდასხმების ხანგრძლივობა, სოფლის მეურნეობის შეფერხება და მეზობელ ძალებთან ურთიერთობა განსაზღვრავდა იმ სივრცეს, რომელშიც ორივე მათგანს მოქმედება უხდებოდა.

სამეფო ხელისუფლება ტახტის გადაცემის შემდეგ

1089 წელს დავითის გამეფებით შეიცვალა ის პირი, რომელსაც სამეფოს მიმდინარე მართვა და მისი თავდაცვის ორგანიზება ეკისრებოდა. გიორგის გარდაცვალების თარიღზე მკვლევართა აზრი განსხვავდება: სახელდება როგორც 1089, ისე 1112 წელი. ამ განსხვავებით ვერ დავადგენთ, მონაწილეობდა თუ არა გიორგი დავითის მეფობისას ცალკეულ გადაწყვეტილებებში. გიორგი II-ის დროის დასასრულისა და დავითის პირველი წლების ერთმანეთისგან გამიჯვნა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია სელჩუკებთან ურთიერთობის გასაგებად. გიორგის ხანაში შემოსევების პირობებში ხარკზე შეთანხმება მოქმედების ერთ-ერთი გზა იყო, ხოლო სამხედრო მდგომარეობის შეცვლამ მის მემკვიდრეს სხვა პოლიტიკის გატარების შესაძლებლობა მისცა.

ციხე და პოლიტიკური დათმობა

1073 წლის დიდებულთა გამოსვლის შემდეგ გიორგი II ზოგ მოწინააღმდეგეს შეურიგდა და ციხეებით დაასაჩუქრა. ენციკლოპედია ამ გადაწყვეტილებათა შორის სამშვილდისა და თმოგვის გადაცემას ასახელებს. ამ ეპიზოდის მნიშვნელობა მხოლოდ ციხეების ჩამონათვალი არ არის. გამაგრებულ პუნქტს მმართველისთვის შემოსავლის, გადაადგილებისა და სამხედრო მხარდაჭერის ორგანიზების შესაძლებლობა ჰქონდა. მის გადაცემას შეეძლო დროებით შეეწყვიტა დაპირისპირება, თუმცა იმავე დიდებულისთვის მეტი დამოუკიდებელი მოქმედების საშუალებაც მიეცა. ივანე ლიპარიტის ძის განმეორებითი განდგომა აჩვენებს, რატომ არ იყო ერთი დათმობა ხანგრძლივი ერთგულების გარანტია. კახეთის მეფე აღსართანის დახმარებაც გვახსენებს, რომ მაშინდელი მოკავშირეობა ქვეყნის შიდა ინტერესების მიხედვით იცვლებოდა. მოგვიანებით ვეჯინის ალყისას კახეთის საკითხი უკვე გიორგი II-ის სხვა პოლიტიკური გადაწყვეტილების ნაწილად იქცა.

დამატებით წასაკითხად

წყაროები

მოკლე სარედაქციო მიმოხილვა. საკითხის სრულად შესასწავლად გაეცანი წყაროებს.

  1. გიორგი II — ფრესკის კატალოგისაქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა · შემოწმება: 2026-11-05
  2. მეფე დავით IVBritish Council საქართველო · შემოწმება: 2026-11-05
  3. გიორგი IIსაქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია · შემოწმება: 2026-11-11
  4. კურაპალატისაქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია · შემოწმება: 2026-11-11
  5. ლიხნის წარწერებისაქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია · შემოწმება: 2026-11-11
  6. დიდი თურქობასაქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია · შემოწმება: 2026-11-11
  7. იშხნის წარწერებისაქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია · შემოწმება: 2026-11-11
  8. დავით IV აღმაშენებელისაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-07
  9. ქართლის ცხოვრება, ტომი Iსიმონ ყაუხჩიშვილის გამოცემა; ეროვნული ბიბლიოთეკა · შემოწმება: 2026-11-09
  10. დავით IV აღმაშენებელისაქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია · შემოწმება: 2026-11-11
როგორ ვამზადებთ მასალებს
დასაწყისში

ამბები ერთმანეთს უკავშირდება

გააგრძელე კითხვა დაკავშირებულ თემებზე.

მეფეები
შუა საუკუნეები

დავით IV აღმაშენებელი

მეფე და რეფორმატორი, რომელმაც საქართველოს პოლიტიკური გაძლიერებისა და კულტურული აღმავლობის საფუძველი შექმნა.

1089–1125წაიკითხე