ისტორიული მოვლენები

დიდი თურქობა და სელჩუკთა ზეწოლა

1080-იანი წლების განმეორებითი შემოსევები, ხარკი და მათი გავლენა ქვეყნის მეურნეობაზე.

პიროვნებები და მოვლენები

რა იგულისხმება ტერმინში

დიდ თურქობას საქართველოს ისტორიოგრაფიაში სელჩუკთა განმეორებით შემოსევებსა და მათთან დაკავშირებულ კრიზისს უწოდებენ. სელჩუკთა გაფართოება 1080 წლამდე დაიწყო, ამიტომ ყველა სელჩუკურ ლაშქრობას ამ სახელით არ უნდა მოვიხსენიოთ. ამ ათწლეულში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო ის, რომ სამხედრო საფრთხე ერთ ბრძოლაში არ ამოიწურა. განმეორებითი შემოსევა სოფელსა და ქალაქს აღარ აძლევდა უწინდელი საქმიანობის უსაფრთხოდ გაგრძელების საშუალებას. სახელი კონკრეტულ პოლიტიკურ და სამხედრო გარემოს აღწერს. მისი გადატანა ყველა თურქულენოვან ჯგუფზე ან სხვადასხვა საუკუნეში განვითარებულ ურთიერთობაზე ისტორიულ განსხვავებას შლის.

1080 წლის გარდატეხა

გიორგი II-ის მეფობისას თავდაპირველი წარმატებები დიდხანს ვერ შენარჩუნდა. ეროვნული ენციკლოპედია ყველისციხესთან მეფის მარცხსა და შემდგომ 1080 წლის უფრო ფართო შემოსევას ერთმანეთისგან განასხვავებს. გიორგი II-ის ბიოგრაფიული ჩანაწერი ყველისციხის ეპიზოდს 1079 წლით ათარიღებს. ამიტომ ეს მოვლენა და 1080 წლის მასშტაბური შემოსევა ერთ თარიღად არ უნდა შევკრათ. დავითის მემატიანე ქალაქებისა და მონასტრების დარბევას სამეფოსთვის მძიმე მდგომარეობის ნიშნად წარმოაჩენს. ამ ცნობას თარიღის მნიშვნელობის გასაგებად ვიყენებთ, თუმცა მისი რიტორიკა ცალკეული მხარეების განადგურების მასშტაბის სრული ანგარიში არ არის. მნიშვნელოვანი კითხვა ისიცაა, როგორ დარჩებოდა მოსახლეობა დაცული შემდეგ გაზაფხულზე, თუ იმავე გზებით მოწინააღმდეგე ისევ შემოვიდოდა. აქ სამხედრო ისტორია უკვე სოფლისა და ქალაქის უსაფრთხოების ისტორიად იქცევა.

საძოვრები, მოსავალი და გადაადგილება

განმეორებით მოქმედებას სეზონური ხასიათიც ჰქონდა. მემატიანის აღწერასა და მოგვიანო კვლევაში დასახელებული საძოვრები გვახსენებს, რომ დასახლებული მიწის გამოყენებაზე განსხვავებული ინტერესები არსებობდა. სოფლისთვის მიწაზე ხანგრძლივი და უსაფრთხო წვდომა თესვას, მოსავლის აღებასა და მისი შენახვის შესაძლებლობას ნიშნავდა. სამხედრო საფრთხე ამ ციკლს უშლიდა ხელს. ქალაქისთვის კი გზების დაკარგვა მიმოსვლასა და გაცვლას ამცირებდა. ამ პრობლემების ერთ მიზეზამდე დაყვანა არ გამოდგება: სხვადასხვა ადგილას შედეგი დამოკიდებული იყო ციხეების, გზებისა და მოსახლეობის გადაადგილების შესაძლებლობაზე.

სამი დროითი ნიშნული

მოსწავლისთვის გამოსადეგია სამი დროითი ნიშნულის გამიჯვნა: სელჩუკთა ადრეული გაფართოება, 1080 წლის ფართო შემოსევა და მალიქ-შაჰთან დაახლოებით 1081–1082 წლებში დადებული შეთანხმება. ყოველი ნიშნული განსხვავებულ ცვლილებას ეხება. პირველის დროს რეგიონში ძალთა თანაფარდობა იცვლება; მეორე უშუალო სამხედრო დარტყმაა; მესამე კი მეფის მცდელობაა, მუდმივი ზეწოლა მოლაპარაკებით შეამციროს. თარიღთა ამ რიგში 1089 წელი ტახტის გადაცემას აღნიშნავს, ხოლო დიდგორი უკვე ბევრად მოგვიანებით მოხდა. ქრონოლოგიის ასე წაკითხვა გვიცავს შეცდომისგან, თითქოს დავითმა პირველივე წელს მთელი პრობლემა ერთი სამხედრო მოქმედებით გადაწყვიტა.

რას აღწერს სამეფო მემატიანე

დავითის ისტორიკოსი წინარე კრიზისს ისე აღწერს, რომ შემდეგ ახალი მეფის მოქმედების მნიშვნელობა გამოჩნდეს. ამიტომ მისი ტექსტი ორმაგი წყაროა: ის ინახავს ცნობებს ადგილებისა და მოვლენების შესახებ და იმავდროულად გვიჩვენებს, როგორ ახსნიდა სამეფო კართან დაკავშირებული ავტორი მმართველობის შეცვლას. მემატიანე ასახელებს ქუთაისს, არტანუჯსა და კლარჯეთს, აღწერს ლაშქრის გაზაფხულობით დაბრუნებას და მიწის დამუშავების შეფერხებას. ამ ცნობებს გოდება და ბიბლიური შედარებებიც ახლავს. ასეთი რიტორიკული აღწერიდან ქვეყნის ყველა რეგიონის ერთნაირი მდგომარეობა ან მსხვერპლის ზუსტი რაოდენობა ვერ დგინდება. ენციკლოპედიური განხილვა ამ ცნობებს სხვა ისტორიულ საკითხებთანაც აკავშირებს, მაგალითად სეზონურ გადაადგილებასა და ხარკს. მოსწავლეს შეუძლია მონიშნოს ერთი დამოწმებული თარიღი, ერთი კონკრეტული ადგილი და ერთი ავტორის შეფასება. ამ სამი კატეგორიის გარჩევა საკითხის წყაროზე დაფუძნებულ ანალიზს ამარტივებს.

ხარკის შეთანხმება

გიორგი II-ის მიერ მალიქ-შაჰთან მისვლა და ხარკის გადახდის ვალდებულების აღება დროებითი გამოსავლის ძიებად უნდა წავიკითხოთ. ხარკს შეეძლო შეემცირებინა უშუალო სამხედრო ზეწოლა, მაგრამ შეთანხმების შესრულება სულთნის ხელისუფლებაზე და ადგილზე მოქმედ ძალებზე იყო დამოკიდებული. ამიტომ ერთჯერადი მოლაპარაკება ყველა საფრთხეს არ ხსნიდა. ტახტის 1089 წლის გადაცემა ამ მდგომარეობაში მოხდა. დავით IV-ის სტატია შემდგომ რეფორმებს აღწერს; აქ მთავარია, დავინახოთ, რა პრობლემას პასუხობდა ახალი პოლიტიკა და რატომ სჭირდებოდა მას დრო. დიდგორის 1121 წლის ბრძოლა უკვე რამდენიმე ათწლეულის შემდეგ განვითარებული სამხედრო გარდატეხაა.

1080 წელი და შემოსევების უფრო ხანგრძლივი პერიოდი

„დიდი თურქობის“ სახელით ცნობილ პროცესში 1080 წლის დიდი შემოსევა მნიშვნელოვანი გარდატეხაა. მას წინ უძღოდა გიორგი II-ის მიერ საზღვრებისა და ციხეების გამაგრების მცდელობა და ყველისციხესთან მარცხი. ამის შემდეგ ქართული სამეფოსთვის პრობლემას ქმნიდა როგორც დამრტყმელი ლაშქარი, ისე შეიარაღებული ჯგუფების განმეორებითი მოძრაობა. ერთჯერადი ლაშქრობა და რამდენიმე სეზონის განმავლობაში მიმდინარე ზეწოლა მოსახლეობაზე სხვადასხვაგვარად მოქმედებდა. პირველი შეიძლებოდა ქალაქის ან სოფლის დარბევით დასრულებულიყო. განმეორებითი შემოსევები კი მოსახლეობას დაბრუნებასა და მეურნეობის აღდგენას უშლიდა ხელს.

საძოვრები და დაპირისპირების განმეორება

წერილობით წყაროებში ჩანს, რომ ჯგუფები პირუტყვთან ერთად სხვადასხვა სეზონზე განსხვავებულ საძოვრებს იყენებდნენ. ზამთრის საძოვრებს წყაროები მტკვრისა და ივრის მიდამოებშიც ასახელებს. ამას თავდაცვაზე უშუალო გავლენა ჰქონდა. მეფეს მხოლოდ ერთხელ არ სჭირდებოდა მტრის მოგერიება. მას იმავე ადგილებში მეურნეობის გაგრძელება და მოსახლეობის უსაფრთხოებაც უნდა დაეცვა. თუ მიწათმოქმედები სახნავ-სათეს მიწებს ვერ უბრუნდებოდნენ, მცირდებოდა როგორც მათი ოჯახის მარაგი, ისე სამეფოს მიერ შემოსავლისა და ჯარის შეკრების შესაძლებლობა. ამიტომ საძოვრების საკითხი სამხედრო კამპანიისა და სამეურნეო ცხოვრების დამაკავშირებელი რგოლი იყო.

რატომ ვერ გააჩერა მოძრაობა ხარკმა

გიორგი II-ის მიერ სულთან მალიქ-შაჰთან მოლაპარაკებას შეეძლო უშუალო სამხედრო დაძაბულობის შემცირება. ხარკზე შეთანხმებით მეფე საკუთარი ხელისუფლების შესანარჩუნებლად დროსა და მოქმედების გარკვეულ შესაძლებლობას იძენდა. მიუხედავად ამისა, სხვადასხვა შეიარაღებული ჯგუფის მოძრაობა ამ გარიგებით მთლიანად არ წყდებოდა. სულთანთან მიღწეული პირობა და ყველა გზაზე მისი შესრულება ერთი და იგივე არ იყო. სწორედ ამიტომ გიორგი II-ის პოლიტიკის შეფასებისას შეთანხმების მიზანსა და რეალურად მიღებულ შედეგს შორის განსხვავება უნდა დავინახოთ.

რას დაეყრდნო შემდგომი ცვლილება

დავით IV-ის დროს სამხედრო ორგანიზაციის შეცვლა მოსახლეობის დაბრუნებასა და გზების დაცვასთანაც იყო დაკავშირებული. მეფეს მოწინააღმდეგის რაზმების გადაადგილებაზე უფრო სწრაფი პასუხი სჭირდებოდა, რათა სოფლებში ცხოვრების გაგრძელება შესაძლებელი გამხდარიყო. დიდი თურქობის ხანის შესწავლით უკეთ ვიგებთ, რატომ უძღოდა მოგვიანებით დიდ ლაშქრობებს მცირე, მაგრამ განმეორებითი მოქმედებები ციხეებისა და მიმდებარე რაიონების გასაკონტროლებლად.

დამატებით წასაკითხად

წყაროები

მოკლე სარედაქციო მიმოხილვა. საკითხის სრულად შესასწავლად გაეცანი წყაროებს.

  1. დიდი თურქობასაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-09
  2. მალიქ-შაჰისაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-09
  3. ქართლის ცხოვრება, ტომი Iსიმონ ყაუხჩიშვილის გამოცემა; ეროვნული ბიბლიოთეკა · შემოწმება: 2026-11-09
  4. დავით IV აღმაშენებელისაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-09
  5. გიორგი IIსაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-09
  6. ცხოვრება მეფეთ-მეფისა დავითისი — ელექტრონული ნიმუშისაბას წიგნები; ქართლის ცხოვრების ტექსტი · შემოწმება: 2026-11-11
  7. დავით IV აღმაშენებელისაქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია · შემოწმება: 2026-11-11
როგორ ვამზადებთ მასალებს
დასაწყისში

ამბები ერთმანეთს უკავშირდება

გააგრძელე კითხვა დაკავშირებულ თემებზე.

მეფეები
შუა საუკუნეები

გიორგი II

საქართველოს მეფე დიდი თურქობის ხანაში და დავით აღმაშენებლის მამა.

1072–1089წაიკითხე
მეფეები
შუა საუკუნეები

დავით IV აღმაშენებელი

მეფე და რეფორმატორი, რომელმაც საქართველოს პოლიტიკური გაძლიერებისა და კულტურული აღმავლობის საფუძველი შექმნა.

1089–1125წაიკითხე
ბრძოლები
შუა საუკუნეები

დიდგორის ბრძოლა

გადამწყვეტი გამარჯვება, რომელმაც საქართველოს გაძლიერებასა და თბილისის შემოერთებას გზა გაუხსნა.

12 აგვისტო, 1121წაიკითხე