გიორგი V ბრწყინვალე
მმართველი, რომელმაც მონღოლთა ბატონობის შემდეგ საქართველოს ერთიანობის აღდგენაში მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა.
ბარათზე ნაჩვენებია ძირითადი მეფობის პერიოდი; ადრეული თანამეფობის საკითხი ცალკე განხილვას საჭიროებს.
პიროვნებები და მოვლენები
ქვეყნის მდგომარეობა
გიორგი V-მ ეკონომიკურად დასუსტებული და პოლიტიკურად დაყოფილი ქვეყანა ჩაიბარა. თავდაპირველად იგი მონღოლთა ხელისუფლებასთან ფრთხილ ურთიერთობას ამჯობინებდა, რაც შიდა პრობლემების მოგვარების შესაძლებლობას ქმნიდა.
გაერთიანება და მმართველობა
მეფემ სამეფო ხელისუფლება განამტკიცა და დაყოფილი ქვეყნის გაერთიანებას მიაღწია. მის ხანას უკავშირდება მართვისა და სამართლებრივი წესრიგის მოწესრიგება. გაძლიერდა საგარეო პოლიტიკური ურთიერთობებიც.
რატომ „ბრწყინვალე“?
ეს ზედწოდება ქვეყნის გაერთიანებისა და გაძლიერების დამსახურების შეფასებას გამოხატავს. გიორგი V-ის ხანა გვიჩვენებს, რომ სახელმწიფოებრივი აღდგენა მხოლოდ ბრძოლას კი არა, დიპლომატიასა და შიდა ინსტიტუტების გამართვასაც მოითხოვდა.
აღზრდა სამცხეში და ადრეული პოლიტიკური გამოცდილება
დემეტრე II-ის ვაჟი გიორგი დედის მამის, ბექა I ჯაყელის კარზე გაიზარდა. მისი ადრეული გამეფება 1299 წელს შეზღუდულ ძალაუფლებას უკავშირდებოდა. ამიტომ მეფედ წოდება და ქვეყნის მასშტაბით რეალური ძალაუფლების მოპოვება ერთმანეთისაგან უნდა განვასხვაოთ.
დიპლომატია მონღოლური ხელისუფლების პირობებში
გიორგი თავდაპირველად ღია დაპირისპირების ნაცვლად ფრთხილ ურთიერთობას ამჯობინებდა. ჩობან-ნოინთან კავშირი მას პოლიტიკური მოქმედების შესაძლებლობას აძლევდა. სამეფოს გაძლიერების ახსნა მხოლოდ სამხედრო გათავისუფლებით არასრული იქნებოდა: მმართველს მონღოლური ძალაუფლების შიდა ურთიერთობების გათვალისწინებაც უწევდა.
ტიტული და რეალური ძალაუფლება
გიორგი V დემეტრე II თავდადებულის ძე იყო. მისი ადრეული პოლიტიკური გამოცდილება ისეთ გარემოში ჩამოყალიბდა, სადაც საქართველოში ერთი მეფის ტიტული ერთიანი ხელისუფლების არსებობას ყოველთვის არ ნიშნავდა. 1299 წელს გიორგის გამეფება თბილისის ფარგლებს მიღმა ფართო უფლებამოსილებას არ აძლევდა. მოგვიანებით მონღოლთა ხელისუფლებამ დავით VIII-ის ვაჟი გიორგი VI დაამტკიცა და გიორგი V-ს მისი მეურვეობა დააკისრა. ამ ეპიზოდების ცოდნა მნიშვნელოვანია, რადგან ერთსა და იმავე წყაროში მეფე და მეურვე სხვადასხვა უფლებამოსილებას ატარებს. 1318 წელი გიორგი V-ის სრული მმართველობის დასაწყისად იკითხება. ეს თარიღი მის მიერ მეფის ტიტულის ადრეულ გამოყენებას არ აუქმებს. ქრონოლოგიაში ორივე საფეხური ცალკე უნდა დარჩეს.
რატომ ჰქონდა ჩობანთან კავშირს წონა
ილხანთა სახელმწიფოში ქართული ტახტის საქმეებზე გავლენა ჰქონდათ ყაენსა და მის გარემოცვას. გიორგი V-ის ურთიერთობა გავლენიან ჩობან-ნოინთან მეფეს მოქმედების საშუალებას აძლევდა ისეთ დროს, როცა პირდაპირი სამხედრო წინააღმდეგობა სახიფათო იყო. ამ პოლიტიკას თავისი ფასი ჰქონდა. ენციკლოპედიის მიხედვით, გიორგი ილხანთა ხელისუფლების სამხედრო საქმეებშიც მონაწილეობდა. კავშირის შეფასებისას ორი დროითი მონაკვეთი უნდა გამოვყოთ: იმპერიის ძლიერების პირობებში შეთანხმების გამოყენება და მისი დასუსტებისას სამეფოს უფლებამოსილების გაფართოება. ერთი არჩევანი მეორეს არ გამორიცხავს. მეფის მოქმედება იცვლებოდა, რადგან ილხანთა კარზე ძალთა თანაფარდობაც შეიცვალა. ისტორიული ახსნა ამ ცვლილებას აჩვენებს და გიორგის მთელ მეფობას ერთი მუდმივი დამოკიდებულებით არ აღწერს.
დასავლეთი და სამცხე სხვადასხვა გზით
ქვეყნის ერთიანობის აღდგენისას მეფეს ყველა მხარეში ერთი მეთოდი არ გამოუყენებია. 1329 წელს დასავლეთის შემოერთება და 1334 წელს სამცხეში ჯაყელთა უფლებამოსილების მოწესრიგება ცალკე ეპიზოდებია. სამცხეში ყვარყვარე ჯაყელს ადგილობრივი მთავრის მდგომარეობა შეუნარჩუნდა, თუმცა მეფისგან მიღებულ ათაბაგობას ერთგულების ვალდებულება უკავშირდებოდა. დასავლეთის შემთხვევაში მნიშვნელოვანი იყო ცალკე სამეფო ხელისუფლების დაძლევა. ამ განსხვავების ცოდნით მკითხველი დაინახავს, რომ პოლიტიკური ერთიანობა რეგიონული ინსტიტუტების ყველგან ერთნაირად გაუქმებას არ ნიშნავდა. ზოგ მხარეში მეფე ადგილობრივ საგვარეულოსთან შეთანხმებით აძლიერებდა ცენტრს, სხვა შემთხვევაში კი უშუალოდ კონკურენტი მეფობის საკითხის გადაწყვეტა იყო საჭირო. ორივე ცვლილება ფართო აღდგენის ნაწილია.
სასამართლო წესი და სამეფო კარი
გიორგი V-ის სახელთან დაკავშირებული „ძეგლის დადება“ ქართლის მთიანეთში სამართლის მოწესრიგებას ეხება. ამ ტიპის ძეგლს თავისი პრაქტიკული კონტექსტი აქვს: რეგიონში უნდა განესაზღვრათ, როგორ განიხილებოდა დავა და რისი მოთხოვნის უფლება ჰქონდა სამეფო ხელისუფლებას. „გარიგება ხელმწიფის კარისა“ სხვა საკითხს აღწერს. იგი სამეფო კარის წესებსა და მოხელეთა ფუნქციებს ეხება. მისი შედგენის დრო სადავოა: XIV საუკუნით დათარიღების გარდა, არსებობს XIII საუკუნის 90-იან წლებთან დაკავშირებული მოსაზრებაც. ამიტომ ტექსტი გიორგი V-ის პირადად შედგენილ დოკუმენტად არ უნდა წარმოვადგინოთ. ორი ძეგლის ერთმანეთში არევა გვაკარგვინებს იმას, რაც მათი შედარებით ჩანს. პირველი უფრო კონკრეტული რეგიონის ურთიერთობებს ეხება, მეორე სამეფო მმართველობის მოწყობის შესწავლისთვის არის მნიშვნელოვანი. ორივე ტექსტი დასადგენ წესს გვიჩვენებს. იმის გასაგებად, რამდენად ზუსტად სრულდებოდა ეს წესი, საჭირო იქნებოდა შესაბამისი საქმეებისა და სხვა პრაქტიკული საბუთების შემოწმება.
ხარკის შეწყვეტა და მონეტის ხანგრძლივი კვალი
ილხანთა სახელმწიფოს დასუსტებამ გიორგი V-ს ახალი შესაძლებლობა გაუჩინა. ეროვნული ენციკლოპედია ხარკის შეწყვეტას 1335 წელს უკავშირებს. ამავე დროს საქართველოში უფრო გვიანაც იჭრებოდა მონეტა ილხანთა სახელით. ასეთი განსხვავება ისტორიული თარიღის დაზუსტებას გვეხმარება. ხარკი პოლიტიკური და ფისკალური ვალდებულებაა. მონეტაზე სახელი და ლითონის სტანდარტი კი მიმოქცევის წესთანაც შეიძლება იყოს დაკავშირებული. ხარკის ვალდებულება და მონეტის წარწერა ყოველთვის ერთდროულად არ იცვლებოდა. მონეტა შეიძლება უკვე შესუსტებული ხელისუფლების სახელს კვლავ ატარებდეს, რადგან მისი ფორმა ან წონა ვაჭრობისთვის ცნობილია. ამიტომ მონეტაზე ძველი სახელის არსებობა თავისთავად ხარკის გაგრძელებას ვერ დაამტკიცებს. გიორგი V-ის მმართველობის შეფასებისას სწორედ ამ ორი ცვლილების განსხვავებული ტემპი უნდა დავინახოთ.
ეგვიპტე, იერუსალიმი და დიპლომატია
გიორგი V-ის საგარეო საქმიანობა მხოლოდ ილხანებთან ურთიერთობით არ ამოიწურებოდა. მისი სახელით გამართული მოლაპარაკებები ეგვიპტის სასულთნოსთან ქართველთა საეკლესიო ინტერესებსაც ეხებოდა. ენციკლოპედიური სტატია ასახელებს იერუსალიმში შესვლისა და ქართველთა მონასტრების საკითხებს. ასეთ ცნობას არ უნდა მივაწეროთ უფრო ფართო შედეგი, ვიდრე წყარო აღწერს. კონკრეტული ნებართვა შეიძლება ეხებოდეს მგზავრობას, მონასტრის საქმიანობას ან მის საკუთრებას, მაგრამ ამ უფლებების დეტალებს სხვადასხვა დოკუმენტი განსაზღვრავს. მნიშვნელოვანი ისაა, რომ სამეფოს საგარეო მოქმედება საზღვრის დაცვასთან ერთად შორეულ რელიგიურ და კულტურულ კავშირებსაც მოიცავდა. გიორგი V-ის ეპოქის საერთო შედეგი ამგვარად სამხედრო, ადმინისტრაციული და დიპლომატიური ნაბიჯების თანხვედრით აიხსნება.
რატომ არის ზედწოდება კვლევის დასაწყისი
გიორგის ზედწოდება „ბრწყინვალე“ მისი მეფობის დადებით მეხსიერებას გადმოსცემს. შეფასების გასამყარებლად კი საჭიროა კონკრეტული შედეგები: დასავლეთის შემოერთება, სამცხესთან ახალი შეთანხმება, სამართლებრივი საქმიანობა და ხარკის შეწყვეტა. ამ მიღწევების ერთ თარიღში მოქცევა სახალხო მეხსიერებისთვის შეიძლება მოსახერხებელი იყოს, მაგრამ ისტორიული ქრონოლოგიისთვის არასაკმარისია. მათი ცალკე აღნიშვნა გვიჩვენებს, როგორ გარდაიქმნა ადრეული შეზღუდული ხელისუფლება რეალურ მეფობად და როგორ გააძლიერა სამეფომ საკუთარი მოქმედების სივრცე. ამასთან, მონღოლთა ბატონობის ხანის ისტორია მხოლოდ იმ მოვლენებით არ ამოიწურება, რომლებმაც გიორგი V-ის წარმატება მოამზადა.
წყაროები
მოკლე სარედაქციო მიმოხილვა. საკითხის სრულად შესასწავლად გაეცანი წყაროებს.
- გიორგი Vსაქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია · შემოწმება: 2026-11-11
- გარიგება ჴელმწიფის კარისასაქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია · შემოწმება: 2026-11-11
- გიორგაული თეთრისაქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია · შემოწმება: 2026-11-11