ისტორიული მოვლენები

არაბთა მმართველობა და თბილისის საამირო

პირველი ლაშქრობებიდან ამირას ხელისუფლების ჩამოყალიბებამდე და თბილისის 1122 წლის გარდატეხამდე.

ლაშქრობა და მმართველობა

არაბული ხალიფატის გაფართოებამ VII საუკუნეში კავკასიის პოლიტიკური გარემო შეცვალა. სამხედრო ძალის გამოჩენა და მუდმივი ადმინისტრაციის ჩამოყალიბება სხვადასხვა ეტაპია. ადრეული ლაშქრობების თარიღებზე განსხვავებული შეფასებები არსებობს: ენციკლოპედია 642–643 წლებს ასახელებს, ხოლო პავლე ჭანტურიშვილის განხილვაში 644–645 წლების ვერსიაცაა წარმოდგენილი. VII საუკუნის ეს კამპანიები და მოგვიანებით თბილისის საამიროს ჩამოყალიბება ერთ მოვლენად არ უნდა გავაერთიანოთ. თბილისთან დაკავშირებული საამირო ეროვნული ენციკლოპედიის მიხედვით დაახლოებით VIII საუკუნის 30-იანი წლებიდან იკვეთება. მისი მმართველი ამირა იყო, რომელიც სახალიფოს პროვინცია „არმენიის“ ადმინისტრაციულ სისტემაში იყო მოქცეული. ეს ისტორიული ადმინისტრაციული სახელწოდება თანამედროვე სომხეთის სახელმწიფო საზღვრებს არ ემთხვევა. ამიტომ ყველა ადრეული არაბული ლაშქრობა პირდაპირ თბილისის საამიროს სახელით არ უნდა აღვწეროთ. ჯერ დავინახოთ, როდის გამოჩნდა სამხედრო ძალა, შემდეგ კი როდის იქცა ქალაქი რეგიონის მართვის საყრდენად.

რა მართავდა ამირა

საამიროს საზღვრები დროთა განმავლობაში იცვლებოდა. ადრეულ ეტაპზე ამირას ხელისუფლება აღმოსავლეთ საქართველოს უფრო ფართო ტერიტორიაზე ვრცელდებოდა. სხვა პოლიტიკური ცენტრების გაძლიერებასთან ერთად მისი ძალაუფლების უშუალო არე შევიწროვდა. მართვისთვის არსებობდა სამხედრო, საგადასახადო და სასამართლო ფუნქციები, რომლებიც ერთი და იმავე პირის ყოველდღიურ საქმეებად არ უნდა წარმოვიდგინოთ. ქალაქში მუსლიმური რელიგიური ინსტიტუტები გაჩნდა და თბილისი იმავე დროს სხვადასხვა წარმომავლობის მოსახლეობისა და სავაჭრო ურთიერთობების ცენტრად დარჩა. ადმინისტრაციის განსხვავებული საფეხურების ცოდნა გვეხმარება, ერთმანეთში არ ავურიოთ ხალიფატის პოლიტიკური პრეტენზია, ამირას ძალაუფლება და ადგილობრივი ქალაქის ცხოვრება.

ბუღა თურქის კამპანია

IX საუკუნეში თბილისის ამირასა და ხალიფატის ცენტრს შორის დაძაბულობა გაღრმავდა. 853 წელს ბუღა თურქის ლაშქრობამ ქალაქს მძიმე დარტყმა მიაყენა. ამ მოვლენაში ერთმანეთისგან უნდა გავარჩიოთ ფართო კამპანია და თბილისის უშუალო ეპიზოდი. სამხედრო ჩარევა გვიჩვენებს, რომ ქალაქის მმართველსა და იმ ძალას შორის, რომლის სახელითაც თავდაპირველად ინიშნებოდა ამირა, ინტერესები უკვე დაშორებული იყო. ისტორიული წყაროების აღწერილი ზიანის შედარებისას დაუდასტურებელი რაოდენობები არ უნდა გავიმეოროთ. ის კი ნათელია, რომ ქალაქის მდგომარეობას განსაზღვრავდა როგორც ადგილობრივი პოლიტიკა, ისე ხალიფატის ძალის პერიოდული დაბრუნება.

ქალაქის საზღვრების ცვლილება

თბილისის ამირას პოლიტიკური მნიშვნელობა მხოლოდ ქალაქის კედლებზე არ იყო დამოკიდებული. მის გავლენას განსაზღვრავდა მეზობელ ციხეებთან, მდინარის გადასასვლელებსა და სხვა ქალაქებთან ურთიერთობაც. ეროვნულ ენციკლოპედიაში IX–X საუკუნეებისთვის დასახელებულია, მაგალითად, ბირთვისი და ფარცხისი. ეს ცნობა სასწავლო რუკაზე გვეხმარება დავინახოთ, როგორ შეიძლება ერთი ცენტრის მმართველობას ჰქონდეს საყრდენები ქალაქგარეთაც. თუმცა ამ ადგილების ჩამონათვალი იმავე სიზუსტით არ უნდა გადავიტანოთ VIII ან XI საუკუნეში. ხალიფატის მთლიანი გავლენა, ადგილობრივად მართული ციხეები და თავად თბილისის მოსახლეობის ყოველდღიური ცხოვრება განსხვავებული მასშტაბის საკითხებია.

853 წლის შემდეგ როგორ გაგრძელდა ქალაქის ისტორია

ქალაქის დარბევას შეიძლებოდა მძიმე დემოგრაფიული და ეკონომიკური შედეგი ჰქონოდა, მაგრამ ეს საამიროს მთელი ისტორიის დასრულებას არ ნიშნავდა. სხვადასხვა პერიოდში თბილისის ხელისუფლება მეზობელ მმართველებთან ახალ ურთიერთობას ქმნიდა. ქალაქის გარეთ გაძლიერებულ პოლიტიკურ ერთეულებსაც აინტერესებდათ მიმოსვლის გზები და თბილისის სტრატეგიული მნიშვნელობა. მეზობლები ერთ ეპიზოდში მოწინააღმდეგეები შეიძლებოდა ყოფილიყვნენ, სხვა ვითარებაში კი საერთო საფრთხის წინააღმდეგ დროებით შეთანხმებულიყვნენ. ამ მიზეზით ქალაქის ქრონოლოგიაში 853 წელი მძიმე გარდატეხაა, რომელსაც შემდეგ სხვა პოლიტიკური მოვლენები მოსდევს. მისი და 1122 წლის გამიჯვნა განსაკუთრებით გამოსადეგია, როცა საამიროს ჩამოყალიბებას, დასუსტებასა და თბილისის შემდგომ ისტორიას ერთმანეთს ვუკავშირებთ.

როდის დასრულდა საამირო

XI საუკუნის 80-იან წლებში ამირათა ხელისუფლების დასრულება და 1122 წელს დავით IV-ის მიერ თბილისის დაკავება ერთ თარიღად ვერ ჩაიწერება. ქალაქის მართვის ფორმა უკვე იცვლებოდა და თბილისელი უხუცესების როლიც გაიზარდა. დიდგორის ბრძოლა 1121 წელს ახალი სამხედრო ვითარების ნაწილია, მაგრამ თბილისის პოლიტიკური გადასვლა შემდეგ წელს მოხდა. აქ ყურადღება ამირას მმართველობისა და ქალაქის ინსტიტუტების გარდაქმნაზეა. თავად ბრძოლისა და დავითის სამეფო პოლიტიკისთვის ცალკე სტატიები არსებობს. ამგვარად, ქრონოლოგიაში გვაქვს ადმინისტრაციული ერთეულის დასაწყისი, მისი არეალის შემცირება და ქალაქის შემდგომი ჩართვა ერთიან სამეფოში.

ქალაქის უხუცესები საამიროს შემდეგ

თბილისში ამირათა მმართველობის ბოლო ეტაპზე ქალაქის ადგილობრივ უხუცესებს მეტი მნიშვნელობა მიენიჭათ. წერილობით წყაროებში მათ ხშირად თბილელ ბერებს უწოდებენ. სახელწოდების გასაგებად მნიშვნელოვანია ვიცოდეთ, რომ ამ შემთხვევაში საუბარია ქალაქის უფროსებსა და გავლენიან წარმომადგენლებზე. მათ უნდა ემოქმედათ გარემოში, სადაც ქალაქს საკუთარი ინტერესები ჰქონდა, გარშემო კი სხვადასხვა მმართველი მასზე გავლენის მოპოვებას ცდილობდა. ამ ცვლილების გამო 1122 წლამდე თბილისის პოლიტიკურ მდგომარეობას ყოველთვის ერთი ამირის მმართველობით ვერ აღვწერთ. ქალაქის შემოერთებამდე მნიშვნელოვან გადაწყვეტილებებში მისი ადგილობრივი ხელმძღვანელობაც მონაწილეობდა.

ქალაქის მართვა ამირის დროს

თბილისის ამირა მხოლოდ ციხის სამხედრო მეთაური არ ყოფილა. ამირის კარზე სხვადასხვა მოხელე მუშაობდა. მათ შორის იყვნენ სამართალთან, ქალაქის წესრიგსა და ვაჭრობის ზედამხედველობასთან დაკავშირებული პირებიც. ეს გვიჩვენებს, რომ საამიროს შესწავლა მხოლოდ ლაშქრობების ჩამონათვალით არ ამოიწურება. ქალაქის ხელისუფლებას ყოველდღიურად უნდა მოეგვარებინა ვაჭრობის, გადასახადებისა და უსაფრთხოების საკითხები. ამირის ძალაუფლების ფარგლები დროთა განმავლობაში იცვლებოდა. ამიტომ კონკრეტული მოხელის სახელის არსებობიდან ვერ დავასკვნით, რომ იგი ყველა საუკუნეში ერთსა და იმავე საქმესა და ტერიტორიას მართავდა.

853 წლის ლაშქრობა და ხალიფის ძალაუფლება

ბუღა თურქი ხალიფის სახელით მოქმედებდა. მისი ლაშქრობის მიზანი თბილისის ამირის დამორჩილებაც იყო. ამირა საჰაკის წინააღმდეგ მიმართულმა ძალამ თბილისის გარშემო ადგილობრივ მოკავშირეებთანაც დაამყარა ურთიერთობა. ეს შემთხვევა აჩვენებს, რომ სამხედრო მხარეები მხოლოდ რელიგიური ნიშნით ვერ გაიყოფა. ხალიფის სარდალს ქალაქის ამირა დაუპირისპირდა, ხოლო სხვა ადგილობრივ მმართველებს საკუთარი ინტერესების მიხედვით უწევდათ არჩევანის გაკეთება. ქალაქის წინააღმდეგ ლაშქრობა ამიტომ თბილისის ისტორიასაც ეკუთვნის და სამხრეთ კავკასიაში ხალიფის კონტროლის აღდგენის მცდელობასაც.

ორი სახელი მონეტაზე

ენციკლოპედიის ცნობით, X საუკუნის 40-იანი წლებიდან ჯაფარიანი ამირები საკუთარ მონეტებზე ხალიფის სახელთან ერთად თავიანთ სახელებსაც აღნიშნავდნენ. მონეტა მმართველის მიერ გამოცემული საჯარო საგანია და გვიჩვენებს, როგორ წარმოაჩენდა იგი საკუთარ ხელისუფლებას. ორი სახელის ხსენება შეიძლება გვახსენებდეს ადგილობრივი მმართველობისა და ფართო რელიგიურ-პოლიტიკური ავტორიტეტის თანაარსებობას. ამავე დროს, წარწერით ვერ განვსაზღვრავთ, რამდენად შეეძლო ხალიფას თბილისის ყოველდღიურ გადაწყვეტილებებში ჩარევა. ასეთი დასკვნისთვის მონეტები ამირების მოქმედების შესახებ სხვა ცნობებს უნდა შევადაროთ.

დამატებით წასაკითხად

წყაროები

მოკლე სარედაქციო მიმოხილვა. საკითხის სრულად შესასწავლად გაეცანი წყაროებს.

  1. თბილისის საამიროსაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-09
  2. ბუღა თურქის ლაშქრობა 853–854საქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-09
  3. ქართლის ცხოვრება, ტომი Iსიმონ ყაუხჩიშვილის გამოცემა; ეროვნული ბიბლიოთეკა · შემოწმება: 2026-11-09
  4. პავლე ჭანტურიშვილი — ჰაბიბ იბნ მასლამას მიერ ქართლის დაპყრობა VII საუკუნეშითბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი — ჟურნალი სპეკალი · შემოწმება: 2026-11-11
  5. არაბობა საქართველოშისაქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია · შემოწმება: 2026-11-11
  6. დავით IV აღმაშენებელისაქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია · შემოწმება: 2026-11-11
როგორ ვამზადებთ მასალებს
დასაწყისში

ამბები ერთმანეთს უკავშირდება

გააგრძელე კითხვა დაკავშირებულ თემებზე.

მეფეები
შუა საუკუნეები

დავით IV აღმაშენებელი

მეფე და რეფორმატორი, რომელმაც საქართველოს პოლიტიკური გაძლიერებისა და კულტურული აღმავლობის საფუძველი შექმნა.

1089–1125წაიკითხე
ბრძოლები
შუა საუკუნეები

დიდგორის ბრძოლა

გადამწყვეტი გამარჯვება, რომელმაც საქართველოს გაძლიერებასა და თბილისის შემოერთებას გზა გაუხსნა.

12 აგვისტო, 1121წაიკითხე
მოვლენები
შუა საუკუნეები

ეგრისის დიდი ომი

ეგრისის მეფეთა არჩევანი და შავი ზღვის გზებისთვის ბრძოლა ბიზანტიასა და სასანიანთა ირანს შორის.

541–562: აჯანყებიდან საბოლოო ზავამდეწაიკითხე
მოვლენები
შუა საუკუნეები

ტაო–კლარჯეთი: მმართველები და სამონასტრო ქსელი

სამხრეთ საქართველოს პოლიტიკურ ცენტრებსა და მონასტრებს შორის ურთიერთობა აშოტის დროიდან დავით III კურაპალატამდე.

VIII საუკუნის ბოლო–XI საუკუნის დასაწყისიწაიკითხე
მოვლენები
შუა საუკუნეები

თბილისი და საქალაქო ვაჭრობა ერთიან სამეფოში

თბილისი 1122 წლის შემდეგ: გზები, ბაზრები და ქალაქის ეკონომიკური ფუნქცია ერთიან სამეფოში.

1122 წლიდან XIII საუკუნის ჩათვლითწაიკითხე