თბილისი და საქალაქო ვაჭრობა ერთიან სამეფოში
თბილისი 1122 წლის შემდეგ: გზები, ბაზრები და ქალაქის ეკონომიკური ფუნქცია ერთიან სამეფოში.
ქალაქის დაბრუნება და ქალაქის ცხოვრება
1122 წელს თბილისი დავით IV-ის ხელისუფლებას დაექვემდებარა. ეს არის პოლიტიკური ცვლილების თარიღი, მაგრამ ქალაქში ვაჭრობა და ხელოსნობა მანამდეც არსებობდა. ქალაქის ისტორიის კითხვა სწორედ მაშინ ხდება საინტერესო, როცა სამხედრო ისტორიასთან ერთად ქალაქის ყოველდღიურ ცხოვრებასაც განვიხილავთ: რა იყო უკვე ჩამოყალიბებული და რა შეიცვალა დედაქალაქის ახალი მდგომარეობით? ტვირთს ისევ გზები, გადასასვლელები, ბაზარი და მყიდველი სჭირდებოდა. მმართველობის ცვლილებამ შეიძლება შეეხოს გადასახადებს, წესრიგს და ქალაქის დაცვას, ხოლო ვაჭრისთვის ახალი წესების ცოდნა ყოველდღიური საქმიანობის ნაწილი იქნებოდა.
რატომ ხვდებოდა გზა თბილისში
თბილისი მტკვრის ხეობაში მდებარეობდა და სხვადასხვა მხარესთან დაკავშირებულ მარშრუტებზე იდგა. სავაჭრო გზა რუკაზე მხოლოდ ორი ქალაქის დამაკავშირებელი სწორი ხაზი არ არის. მასში შედის ხეობა, მდინარის გადასასვლელი, უსაფრთხო გაჩერება და სხვა გზასთან შეხვედრის ადგილი. კონკრეტული მარშრუტის მნიშვნელობა დროთა განმავლობაში იცვლება სამხედრო მდგომარეობისა და ეკონომიკური მოთხოვნის მიხედვით. ენციკლოპედიის გზების მიმოხილვა გვეხმარება ამ გეოგრაფიის დანახვაში, თუმცა ყველა ჩამოთვლილი მარშრუტის ერთსა და იმავე ინტენსივობას XII საუკუნეში ვერ მივაწერთ. ამ მიმოხილვის დიდი ნაწილი ანტიკურ და ადრეშუასაუკუნოვან ცნობებს ეხება. ამიტომ იგი ქალაქის გეოგრაფიული კავშირების შესასწავლად გამოდგება, მაგრამ XII საუკუნის კონკრეტული გადაზიდვის მოცულობას ვერ გვიდასტურებს. ცალკეული საქონლის მოძრაობის დასადგენად დამატებითი კონკრეტული წყაროა საჭირო.
რა ხდებოდა ბაზარზე
იბნ ალ-აზრაქის ცნობით, დავით IV-ის მიერ თბილისის შემოერთების შემდეგ ქალაქის მუსლიმ მოსახლეობას გარკვეული გარანტიები მიეცა. მემატიანე აღწერს წესსაც, რომელიც ბაზარში ღორის დაკვლას ზღუდავდა, და ქალაქის მოსახლეობის სხვადასხვა ჯგუფისთვის განსხვავებულ გადასახადებს ასახელებს. ეს მონაკვეთი კონკრეტულ წესებზე გვაწვდის ცნობას. მთელი XII–XIII საუკუნეების ყოველდღიური ფასები, საზომები და გადასახადები ამ ერთი აღწერით ვერ აღდგება.
ქალაქი და სოფელი ერთმანეთის გარეშე
თბილისის მომარაგების შესასწავლად სავაჭრო გზების აღწერა და საკვების გადამუშავების ცნობები ერთმანეთისგან უნდა გავარჩიოთ. ივანე ჯავახიშვილის სამეურნეო მიმოხილვაში მესხეთი მარცვლეულის მნიშვნელოვან მხარედაა წარმოდგენილი. ავტორი თამარის დროს მის თბილისთან თრიალეთზე გამავალი გზით დაკავშირებასა და გზაზე საქარავნო ფუნდუკების მოწყობას აღწერს. ეს ისტორიკოსის განმარტებაა საკომუნიკაციო პირობების შესახებ და არა თბილისში შეტანილი მარცვლეულის აღრიცხვა. ემილ ავდალიანის კვლევაში XIII საუკუნის პირველ ნახევარში შედგენილ „აჯაიბ ად-დუნიაზე“ დაყრდნობით თბილისის წისქვილებია განხილული. ეს გადამუშავების ინფრასტრუქტურაზე მიგვითითებს, თუმცა ვერ ადგენს, რომელ სოფელში მოყვანილი მარცვლეული იფქვებოდა. ავდალიანი თბილისის სხვა ქართულ ქალაქებთან ვაჭრობის შესახებ ცნობების სიმცირესაც აღნიშნავს. ვალერიან გაბაშვილი კი „დიდვაჭრებს“ საშუალო და წვრილი ვაჭრებისგან განასხვავებს. ეს სავაჭრო საქმიანობის მასშტაბების გამიჯვნაა და არა თბილისის სასურსათო მომარაგების კონკრეტული აღწერა. აქ განხილულ ცნობებში არ არის დასახელებული კონკრეტული სოფლის მიერ თბილისის ბაზრის მომარაგების მაგალითი, მიწოდების რაოდენობა ან საქონლის გადანაწილების წესი. ეს საკითხები კვლევით კითხვებად რჩება. მათ პასუხს ვერც საერთაშორისო სავაჭრო გზებისა და მონეტების მიმოქცევის ზოგადი ცნობები ჩაანაცვლებს.
1122 წლის წყაროს საზღვარი
დავითის შესახებ თხრობამ ქალაქის პოლიტიკური დაკავების ამბავი შემოგვინახა. ქალაქის ბაზრის მუშაობაზე მსჯელობისას იმავე წყაროს გამოყენება უფრო ფრთხილად არის საჭირო. სამხედრო ქრონიკა შესაძლოა გზას მხოლოდ მაშინ ახსენებდეს, როდესაც ჯარის გადაადგილებას ეხება. ვაჭრისთვის კი ეს გზა ყოველდღიური ეკონომიკური კავშირი იყო. სასწავლო შედარებისთვის შეიძლება შევხედოთ სამ რუკას: თბილისის პოლიტიკური მფლობელობა, მასთან დაკავშირებული მარშრუტები და ქვეყნის ფართო სავაჭრო ქსელი. რუკები ერთმანეთს ავსებს, მაგრამ ერთსა და იმავე კითხვაზე არ პასუხობს. ამგვარი დაყოფა საშუალებას გვაძლევს თბილისის შემდგომი საქალაქო ისტორია მხოლოდ დავითის გამარჯვების თხრობით არ შემოვფარგლოთ.
თბილისი მრავალფეროვან სამეფოში
იბნ ალ-აზრაქის ცნობაში თბილისელ მუსლიმებთან ერთად ქართველები, სომხები და ებრაელებიც იხსენიებიან. ისტორიკოსის თანახმად, დავით IV-ის მიერ მუსლიმებისთვის მიცემული შეღავათები დემეტრე I-ის დროსაც მოქმედებდა. თამარის ეპოქის შესახებ ნანი გელოვანის კვლევა ვაჭრობასა და ხელოსნობას სამეფოს მუსლიმი მოსახლეობის საქმიანობის მნიშვნელოვან სფეროებად ასახელებს. ეს ცნობები სხვადასხვა დროსა და მასშტაბს ეხება: პირველი თბილისის შესახებ გვაწვდის ცნობას, მეორე კი მთლიან სამეფოზე მსჯელობს.
თბილისი როგორც გადანაწილების ადგილი
თბილისის სავაჭრო როლი წერილობითი ცნობებითაც განიხილება. ემილ ავდალიანის კვლევაში ისთახრის X საუკუნის ცნობაზე დაყრდნობით აღწერილია მტკვრის გზით თბილისში თაფლისა და სხვა საქონლის შეტანა და გატანა. ავტორი ასევე განიხილავს იბნ ისფანდიარის ცნობას ტაბარისტანიდან ხვარაზმში თბილისური ქსოვილების გაგზავნის შესახებ. ეს ცნობა თბილისური ნაწარმის შორეულ მიმოქცევას ასახავს, მაგრამ კონკრეტული ტვირთის თბილისიდან გასავლელ ყველა მონაკვეთს ვერ ადგენს. X საუკუნის ცნობასაც პირდაპირ ვერ გადავიტანთ XII–XIII საუკუნეებზე. მონეტების აღმოჩენები წერილობით ცნობებს ავსებს, თუმცა ცალკეული საქონლის სრული მარშრუტის დასადგენად დამატებითი მონაცემებია საჭირო.
უცხოური მონეტა ქალაქში
თბილისში სხვადასხვა მხარეში მოჭრილი ფულის აღმოჩენა ქალაქის ფართო კავშირების შესასწავლად მნიშვნელოვანი წყაროა. შუა საუკუნეების მასალაში მკვლევრები, მაგალითად, ილდეღიზიდთა და შირვანშაჰთა სახელით გამოშვებულ მონეტებს გამოყოფენ. როდესაც მონეტა გათხრისას მოიპოვება, მკვლევარს შეუძლია მისი შემორჩენილი წარწერა და ლითონი შეისწავლოს და აღმოჩენის ფენაც გაითვალისწინოს. მონეტა ქალაქში შეიძლება სავაჭრო გარიგებით, მოგზაურის ხელით ან პოლიტიკური და სამხედრო მოვლენების შედეგად მოხვედრილიყო. ამიტომ ერთი აღმოჩენა რომელიმე კონკრეტული საქონლის გადაზიდვას ჯერ ვერ დაამტკიცებს. მრავალი აღმოჩენის შედარება კი ქალაქის კავშირების მიმართულებებსა და ცვლილებებს უკეთ აჩვენებს.
მიმოქცევა, დაგროვება და დაკარგვა
ქალაქში ნაპოვნი მონეტა ერთეული დაკარგული ნივთიც შეიძლება იყოს და განძის ნაწილიც. სხვადასხვა კონტექსტში აღმოჩენილ ფულს მკვლევარი ერთნაირად ვერ შეაფასებს. განძი გვიჩვენებს, რომ ვიღაცამ მონეტები ერთად შეაგროვა და შეინახა. ნამოსახლარის ფენაში ცალკე აღმოჩენილი ცალი შეიძლება ყოველდღიურ გამოყენებას უკავშირდებოდეს. ასეთ შემთხვევაში პოვნის ადგილი და გარემო ისეთივე მნიშვნელოვანი ხდება, როგორც მონეტაზე წაკითხული მმართველის სახელი. თუ მონეტის მოჭრის დრო ცნობილია, ამ თარიღით ჯერ მონეტის შექმნას ვათარიღებთ. თბილისში მისი მოხვედრა ან დამარხვა შეიძლებოდა მოგვიანებით მომხდარიყო.
რას გვიჩვენებს ქალაქის გზები
ქალაქის გარშემო არსებული გასასვლელები სხვადასხვა დასახლებისა და რეგიონული გზის მიმართულებას უკავშირდებოდა. ამ სივრცის შესწავლა გვეხმარება ავხსნათ, როგორ შეიძლებოდა შორიდან ჩამოტანილი საქონელი ქალაქის ბაზრებამდე მისულიყო და თბილისიდან სხვა მიმართულებით წასულიყო. არქეოლოგიური მონაცემებით შეიძლება ზოგიერთი მიმართულების გამოყოფა, თუმცა გზის არსებობა მის ყველა მონაკვეთზე მოძრაობის თანაბარ ინტენსივობას არ ნიშნავს. სავაჭრო ისტორიისთვის წყაროებს სწორედ ამიტომ უნდა შევხედოთ როგორც ერთმანეთის შემავსებელ ცნობებს: გზები მოძრაობის შესაძლებლობას გვიჩვენებს, აღმოჩენილი ნივთები კი კავშირის კონკრეტულ კვალს ინახავს.
წყაროები
მოკლე სარედაქციო მიმოხილვა. საკითხის სრულად შესასწავლად გაეცანი წყაროებს.
- Trade Routes Passing Through Tbilisiსაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-09
- ბაზარისაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-09
- ქართლის ცხოვრება, ტომი Iსიმონ ყაუხჩიშვილის გამოცემა; ეროვნული ბიბლიოთეკა · შემოწმება: 2026-11-09
- დავით IV აღმაშენებელისაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-09
- სალომე ჯამბურია, შუა საუკუნეების თბილისის არქეოლოგიური კვლევაივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი · შემოწმება: 2026-11-09
- თბილისში აღმოჩენილი უცხოური მონეტებისაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-09
- საქართველოს ისტორია უძველესი დროიდან XIX დამდეგამდე, 1943, §71, მესხეთის მარცვლეული, თრიალეთზე გზა და ფუნდუკები; წინასიტყვაობაში §§55–111-ის ავტორობაივ. ჯავახიშვილი, ნ. ბერძენიშვილი, ს. ჯანაშია; ეროვნული ბიბლიოთეკა · შემოწმება: 2026-11-13
- ემილ ავდალიანი, საქართველო და აბრეშუმის სავაჭრო გზები, 2019, გვ. 143–144: აჯაიბ ად-დუნია და თბილისის წისქვილები; გვ. 149: ადგილობრივი სავაჭრო ურთიერთობის შესახებ ცნობების სიმცირე; უშუალოდ წაკითხულია წინა ეტაპზეემილ ავდალიანის სამეცნიერო მონოგრაფიის ავტორის გვერდი · შემოწმება: 2026-11-13
- ვალერიან გაბაშვილი, საქართველოს სავაჭრო ურთიერთობანი XII საუკუნეში, პირველი ნაშრომის 35 თანმიმდევრული სკანირებული გამოსახულება; განსაკუთრებით გამოსახულებები 11–13: დიდვაჭარი, საშუალო/წვრილი ვაჭარი და მათი განსხვავება. ორიგინალური გვერდების ნომრები ამ ასლით არ დადგინდასამეცნიერო ნაშრომის სკანირებული ასლი მესამე მხარის გვერდზე · შემოწმება: 2026-11-13
- Emil Avdaliani, Silk Roads, Trade and Territorial Expansion, Globalization and Business, 2024 №17, გვ. 14–15, ისთახრის ცნობა და ტაბარისტანიდან ხვარაზმში ქსოვილის გაგზავნის აბზაციGlobalization and Business · შემოწმება: 2026-11-13
- სალომე ჯამბურია, შუა საუკუნეების ქალაქების საგარეო ვაჭრობისა და მონეტების აბზაცებისაქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა · შემოწმება: 2026-11-13
- A. C. S. Peacock, გვ. 77–78, იბნ ალ-აზრაქის ცნობა ბაზრისა და თბილისის მუსლიმი მოსახლეობის შესახებაკადემიური გამოცემის ციფრული ასლი · შემოწმება: 2026-11-13
- The Muslim Subjects of the Kingdom of Georgia, დავით IV-ის მემკვიდრეთა პოლიტიკისა და ვაჭრობის მონაკვეთებიJournal of Advances in Humanities and Social Sciences · შემოწმება: 2026-11-13
- დავით IV აღმაშენებელისაქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია · შემოწმება: 2026-11-11