საქართველოს დამოუკიდებლობის გამოცხადება
საქართველოს ეროვნულმა საბჭომ დამოუკიდებლობის აქტი მიიღო და დემოკრატიული რესპუბლიკა დაფუძნდა.
ისტორიული გარემო
რუსეთის იმპერიის დაშლამ და ამიერკავკასიაში მიმდინარე პოლიტიკურმა ცვლილებებმა ახალი სახელმწიფოების ჩამოყალიბების შესაძლებლობა შექმნა. საქართველო დამოუკიდებელი პოლიტიკური გზის არჩევის წინაშე იდგა.
დამოუკიდებლობის აქტი
1918 წლის 26 მაისს ეროვნულმა საბჭომ საქართველოს დამოუკიდებლობა გამოაცხადა. აქტმა სახელმწიფო მმართველობის ფორმად დემოკრატიული რესპუბლიკა განსაზღვრა და მოქალაქეთა თანასწორობის პრინციპები დააფიქსირა.
მნიშვნელობა
1921 წლის 21 თებერვალს დამფუძნებელმა კრებამ კონსტიტუცია მიიღო. პირველი მუხლი ქვეყნის მმართველობის ფორმად დემოკრატიულ რესპუბლიკას ადგენდა. 1991 წლის 9 აპრილს უზენაესმა საბჭომ დამოუკიდებლობის აღდგენა 1918 წლის 26 მაისის აქტის საფუძველზე გამოაცხადა.
რატომ გახდა სახელმწიფოებრივი გადაწყვეტილება გადაუდებელი
დამოუკიდებლობის აქტის შესავალი გადაწყვეტილებას რუსეთის რევოლუციის, საომარი ფრონტის დაშლისა და ამიერკავკასიიდან რუსული ჯარის გასვლის ფონზე განმარტავს. ადგილობრივ ხალხებს საკუთარი მმართველობის მოწყობა მოუხდათ, მაგრამ მათ შორის შექმნილი კავშირი დაირღვა. დოკუმენტის ავტორები სახელმწიფოს შექმნას უსაფრთხოების უზრუნველყოფისა და თავისუფალი განვითარების საშუალებად ხედავდნენ. ეს თავად აქტში მოცემული პოლიტიკური დასაბუთებაა: დამოუკიდებლობა მხოლოდ საზეიმო განცხადება კი არა, ხელისუფლების პასუხისმგებლობის საკუთარ თავზე აღებაც იყო.
სუვერენიტეტი და რესპუბლიკის არჩევანი
აქტი სუვერენული უფლებების მატარებლად საქართველოს ხალხს აცხადებდა და სახელმწიფოს ფორმად დემოკრატიულ რესპუბლიკას ადგენდა. ნეიტრალიტეტის გამოცხადება და სხვა სახელმწიფოებთან, განსაკუთრებით მეზობლებთან, კეთილმეზობლობის სურვილი საგარეო პოლიტიკის მიმართულებას განსაზღვრავდა. სურვილის გამოცხადება მისი შესრულების გარანტიას არ ნიშნავდა: ეს პუნქტები გვიჩვენებს ახალი სახელმწიფოს მიზნებს და არა იმას, თითქოს საერთაშორისო უსაფრთხოების ყველა საკითხი უკვე მოგვარებული ყოფილიყო. ამიტომ აქტის პროგრამული დებულება რეალური ვითარების აღწერისგან უნდა გავმიჯნოთ.
მოქალაქეობა და დროებითი ხელისუფლება
სამოქალაქო და პოლიტიკური თანასწორობა აქტში ეროვნების, სარწმუნოების, სოციალური მდგომარეობისა და სქესისგან დამოუკიდებლად იყო აღიარებული. დოკუმენტი ქვეყანაში მცხოვრებ ერებს თავისუფალ განვითარებას ჰპირდებოდა. დამფუძნებელი კრების შეკრებამდე მართვა ეროვნულ საბჭოსა და მის წინაშე პასუხისმგებელ დროებით მთავრობას დაეკისრა; საბჭო უმცირესობათა წარმომადგენლებით უნდა შევსებულიყო. ამგვარად, სუვერენიტეტის გამოცხადებასთან ერთად განისაზღვრა გარდამავალი მმართველობის წესი და მრავალფეროვანი მოსახლეობის პოლიტიკური ჩართულობის პრინციპი.
როგორ გამოცხადდა დამოუკიდებლობა
26 მაისს ეროვნული საბჭოს სხდომას ნოე ჟორდანია უძღვებოდა. სხდომის გამოქვეყნებული ჩანაწერის მიხედვით, მან დამოუკიდებლობის აქტი დარბაზში წაიკითხა. შემდეგ საბჭოს მდივანმა ტექსტი სასახლის აივნიდან შეკრებილ ხალხს გააცნო, გრიგოლ ვეშაპელმა კი დარბაზში რუსული თარგმანი წაიკითხა. საბჭომ აქტი ერთხმად მიიღო. ჩანაწერის ბოლოს მდივნად ილია ზურაბიშვილია მითითებული.
პროექტის მომზადება და წყაროთა განსხვავება
დამოუკიდებლობის აქტის პროექტზე ცნობები ერთმანეთს სრულად არ ემთხვევა. მალხაზ მაცაბერიძის კვლევაში შედარებულია ავალიშვილის, ჟორდანიას, გვაზავასა და არსენიძის მოგონებები. ავალიშვილი ბათუმში სანიმუშო პროექტის დაწერასა და ჟორდანიასთვის გადაცემას იხსენებს. გვაზავა ჟორდანიასთვის ორი პროექტის წარდგენაზე წერს, ჟორდანია კი გვაზავას პროექტის შესწორებას აღწერს. არსენიძე კომისიის მუშაობას 25 მაისით ათარიღებს, ხოლო კვლევაში კომისიის შექმნის თარიღად 24 მაისია მითითებული. მის შემადგენლობაში დასახელებული არიან გიორგი გვაზავა, იოსებ მაჭავარიანი, გრიგოლ რცხილაძე, პეტრე ქავთარაძე, ბიქტორ თევზაია, რაჟდენ არსენიძე და ირაკლი ჯაფარიძე. ავტორი აღნიშნავს, რომ კომისიის ოქმები მიკვლეული არ არის. ამ განსხვავებული მოგონებების საფუძველზე აქტის ერთპიროვნული ავტორის კატეგორიულად დასახელება გამართლებული ვერ იქნება.
დადასტურება და დოკუმენტის მემკვიდრეობა
1919 წლის 12 მარტს, დამფუძნებელი კრების პირველ სხდომაზე, დეპუტატებმა ხელმოწერებით დაადასტურეს 1918 წლის 26 მაისის დამოუკიდებლობის აქტი. პირველი თარიღი სახელმწიფოს დამოუკიდებლობის გამოცხადებას აღნიშნავს. მეორე თარიღი გვიჩვენებს, როდის დაადასტურა ეს გადაწყვეტილება არჩევნებით შექმნილმა ორგანომ.
დეკლარაციიდან კონსტიტუციურ მოწყობამდე
1921 წლის კონსტიტუციის 39-ე მუხლი ორივე სქესის მოქალაქეთა პოლიტიკურ, სამოქალაქო, ეკონომიკურ და საოჯახო თანასწორობას ადგენდა. 46-ე მუხლი პარლამენტის არჩევის წესს აღწერდა. 67-ე მუხლის მიხედვით, მთავრობის თავმჯდომარეს პარლამენტი ერთი წლით ირჩევდა. ამ წესების პრაქტიკაში განხორციელება ცალკე ისტორიული საკითხია.
ისტორიული მნიშვნელობის შეფასება
26 მაისის აქტით გამოცხადებულ დამოუკიდებლობას შემდგომ კონსტიტუციური მოწყობა მოჰყვა. 1921 წლის კონსტიტუციის მე-8 მუხლი კონსტიტუციას უზენაეს კანონად ადგენდა. 73-ე მუხლი პარლამენტის წინაშე მთავრობის თავმჯდომარისა და მინისტრების პასუხისმგებლობას განსაზღვრავდა. მოქალაქეთა უფლებებს ცალკე თავი ეთმობოდა.
სეიმიდან ცალკე სახელმწიფოებამდე
1918 წლის 22 აპრილს (ძველი სტილით 9 აპრილს) ამიერკავკასიის სეიმმა დამოუკიდებელი ფედერაციული რესპუბლიკა შექმნა. ეს გადაწყვეტილება ტრაპიზონში ოსმალეთთან მოლაპარაკების ჩაშლას მოჰყვა. ბათუმში 11 მაისს განახლებულმა მოლაპარაკებამ ფედერაციის შიდა უთანხმოება გამოავლინა. ფედერაცია 26 მაისს დაიშალა და იმავე დღეს საქართველოს ეროვნულმა საბჭომ ქვეყნის დამოუკიდებლობა გამოაცხადა.
რას ამტკიცებდა 26 მაისის დოკუმენტი
26 მაისის აქტმა სახელმწიფო მოწყობის ფორმად დემოკრატიული რესპუბლიკა განსაზღვრა. მოქალაქეთა თანასწორობისა და ქვეყანაში მცხოვრები ხალხების თავისუფალი განვითარების გარანტიები ახალი სახელმწიფოს სამართლებრივ საფუძველში ჩაიწერა. 1919 წლის 12 მარტს დამფუძნებელი კრების დეპუტატებმა აქტი ხელმოწერებით დაადასტურეს.
საგარეო გადაწყვეტილებების ახალი პასუხისმგებლობა
1918 წლის 26 მაისით დათარიღებული უფლებამოსილების გამოქვეყნებულ ფრანგულენოვან ასლზე მითითებულია, რომ ის თარგმანია. ტექსტი აკაკი ჩხენკელს ანიჭებს გერმანიის, ოსმალეთის, ავსტრია-უნგრეთისა და ბულგარეთის მთავრობებთან მოლაპარაკების, სამშვიდობო ხელშეკრულებისა და სხვა საერთაშორისო აქტების მთავრობის სახელით ხელმოწერის უფლებას. ამავე ტექსტის თანახმად, აქტების რატიფიკაცია რესპუბლიკის მთავრობას უნდა მოეხდინა. ასლზე მთავრობის თავმჯდომარედ ნოე რამიშვილია დასახელებული. ეს დოკუმენტი ეროვნულ საბჭოს აღმასრულებელი კომიტეტის 22 თებერვლის მოწმობებისგან განსხვავდება: ისინი ჩხენკელს, გიორგი ლასხიშვილსა და გიორგი გვაზავას უცხოეთის წარმომადგენლებთან მოლაპარაკების უფლებას ანიჭებდა.
წყაროები
მოკლე სარედაქციო მიმოხილვა. საკითხის სრულად შესასწავლად გაეცანი წყაროებს.
- საქართველოს პირველი დემოკრატიული რესპუბლიკასაქართველოს ეროვნული არქივი · შემოწმება: 2026-11-05
- საქართველოს დამოუკიდებლობის აქტი, 1918 წლის 26 მაისისაქართველოს საკანონმდებლო მაცნე · შემოწმება: 2026-11-11
- 1921 წლის კონსტიტუციის სათაური, მუხლები 1 და 8, 1991 წლის აქტის დამოუკიდებლობის აღდგენის აბზაცისაქართველოს საკანონმდებლო მაცნე · შემოწმება: 2026-11-12
- 1918 წლის აქტი და მისი დადასტურება 1919 წლის 12 მარტსსაქართველოს ეროვნული არქივი · შემოწმება: 2026-11-06
- ამიერკავკასიის სეიმისაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-09
- თვითდამკვიდრება საერთაშორისო ასპარეზზე, ნებართვის აღწერა და ასლის ატრიბუციაIDFI · შემოწმება: 2026-11-13
- 26 მაისის ნებართვის ფრანგულენოვანი ასლი, Traduction, ძირითადი ტექსტი, რატიფიკაციის დებულება, თარიღი და ადრესატიIDFI, ეროვნული არქივის ასლის პუბლიკაცია · შემოწმება: 2026-11-13
- აკაკი ჩხენკელის გამოფენა, 22 თებერვლის მოწმობებისა და 26 მაისის ნებართვის აღწერებისაქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა · შემოწმება: 2026-11-13
- მალხაზ მაცაბერიძე, საქართველოს 1918 წლის 26 მაისის დამოუკიდებლობის აქტი, ქართული პარლამენტარიზმი, 2025 №1, გვ. 5–12თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი · შემოწმება: 2026-11-13
- დამფუძნებელი კრების პირველი სხდომისა და დეპუტატთა ხელმოწერების აბზაცებიFirst Republic — საბჭოთა წარსულის კვლევის ლაბორატორია · შემოწმება: 2026-11-12
- ა. სურგულაძე, შექმნის თარიღი, ბათუმის მოლაპარაკება და დაშლაქართული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-12
- 26 მაისის სხდომის ჩანაწერი, აქტის წაკითხვა, მიღება და ხელმომწერთა ჩამონათვალიFirst Republic — საბჭოთა წარსულის კვლევის ლაბორატორია · შემოწმება: 2026-11-12
- 1921 წლის კონსტიტუციის სათაური, მუხლები 1 და 8, 1991 წლის აქტის დამოუკიდებლობის აღდგენის აბზაცისაქართველოს საკანონმდებლო მაცნე · შემოწმება: 2026-11-12