ისტორიული მოვლენები

დემეტრე I და დავითის მემკვიდრეობა

დავით IV-ის შემდეგ სამეფოს პოლიტიკური ამოცანები, განძის კამპანია და მემკვიდრეობის კრიზისი.

რა მიიღო მემკვიდრემ

დავით IV-ის გარდაცვალების შემდეგ დემეტრე I უკვე გაძლიერებულ სამეფოს ჩაუდგა სათავეში. მემკვიდრეობის მიღება წინა მეფის ყველა გადაწყვეტილების უცვლელად გაგრძელებას არ ნიშნავდა. მოსაზღვრე ქალაქებთან და მმართველებთან ურთიერთობა ახალი ძალთა თანაფარდობის მიხედვით იცვლებოდა. სამხრეთისა და აღმოსავლეთის მიმართულებით სამხედრო მოქმედებას ზოგჯერ მოლაპარაკება ენაცვლებოდა. იმის გასაგებად, რა შეინარჩუნა დემეტრემ და რას მიუდგა სხვაგვარად, საჭიროა მამამისის მეფობის ბოლოს არსებული მდგომარეობისა და დემეტრეს საკუთარი მმართველობის ცალკე წაკითხვა. ამ პერიოდის შესწავლა იმითაც არის მნიშვნელოვანი, რომ ძლიერ მეფეთა შორის ხელისუფლების ყოველდღიურ მოქმედებას გვიჩვენებს.

განძის კამპანია და ქალაქის ისტორია

დემეტრეს სახელს უკავშირდება განძის ლაშქრობა, რომელსაც ქართული ენციკლოპედია 1138 წლით, კორტოს ინსტიტუტის გელათის მიმოხილვა კი 1139 წლით ათარიღებს. ქალაქის მიწისძვრასა და სამხედრო მოქმედებებთან დაკავშირებით წყაროების ქრონოლოგიური განსხვავება უნდა გავითვალისწინოთ; ზუსტი თანმიმდევრობა მხოლოდ ამ მოკლე ცნობებით არ დგინდება. განძის კარის გელათში მოხვედრა ამ ამბავთან დაკავშირებულ მატერიალურ მოწმობას გვაძლევს. ნივთის არსებობა თვალსაჩინოდ გვიჩვენებს მეფის მიერ სამხედრო წარმატების აღნიშვნის ფორმას, თუმცა ერთი კარი არ აღწერს ქალაქის მოსახლეობის გამოცდილებას და არც სამხედრო მოქმედების ყველა ეტაპს. ასეთ შემთხვევაში სასარგებლოა ნივთის ისტორია და პოლიტიკური ქრონოლოგია ერთმანეთის გვერდით მოვათავსოთ. ორივე განსხვავებულ კითხვას პასუხობს.

დავით V და სამეფო ტახტი

მეფობის დასასრულს მემკვიდრეობის საკითხმა სამეფო კარზე კრიზისი წარმოშვა. დემეტრეს ვაჟი დავით V მცირე ხნით გამეფდა. ამის შემდეგ წყაროებში დემეტრეს დაბრუნება და გიორგი III-ის გამეფება ჩანს. თარიღთა და მოვლენათა რიგი მნიშვნელოვანია, რადგან დემეტრეს ტახტიდან გადასვლა და გიორგის ტახტზე ასვლა ერთი და იგივე მოვლენა არ არის. შემდგომ თაობაში დავით V-ის ხაზის საკითხი კვლავ გამოჩნდა. გიორგი III-ის სტატიაში განხილული დაპირისპირების უკეთ გაგება სწორედ ამ წინარე არჩევანის ცოდნით შეიძლება. ქრონოლოგიის მოკლე ცხრილში ამიტომ დავით V-ის ხანმოკლე ეტაპი ცალკე უნდა ჩაიწეროს.

რატომ არ კმარა მხოლოდ ბრძოლების სია

დემეტრეს შესახებ ცნობებში საგარეო პოლიტიკა დაკავშირებულია ანისისა და განძის მიმართულებებთან. კონკრეტულ ეპიზოდში განსხვავებული შედეგი შეიძლება ნიშნავდეს ქალაქზე ძალით ზემოქმედებას, შეთანხმებით ურთიერთობის შენარჩუნებას ან მმართველის უფლებამოსილების შეცვლას. ეს ყველაფერი ერთი სიტყვით დაპყრობად არ უნდა მოვიხსენიოთ. დავით IV-ის მეფობის შემდეგ მნიშვნელოვანი კითხვა იყო, როგორ შეიძლებოდა სხვადასხვა ქალაქსა და ძალასთან ურთიერთობის შენარჩუნება ისე, რომ სამეფოს შიდა რესურსები არ ამოწურულიყო. ამ საკითხის დანახვა დემეტრეს ბიოგრაფიას ორი ცნობილი მეფის მოღვაწეობას შორის მოქცეულ მოკლე ცნობამდე არ ამცირებს. მის ეპოქას საკუთარი პოლიტიკური არჩევანი და შედეგები ჰქონდა.

გელათში გადატანილი კარის წაკითხვა

განძის კარის მაგალითი მნიშვნელოვანია იმითაც, რომ სამხედრო მოქმედების შემდეგ ნივთმა ახალი ადგილი და მნიშვნელობა მიიღო. თავდაპირველი კონტექსტი ქალაქის თავდაცვას უკავშირდებოდა, გელათში კი ნივთი სამეფო გამარჯვებისა და მეხსიერების ნაწილი გახდა. ისტორიკოსმა მისი ლითონის, წარწერისა და ადგილმდებარეობის შესწავლისას ცალ-ცალკე უნდა გაითვალისწინოს, როდის დამზადდა საგანი და როდის გადაიტანეს. კორტოს ინსტიტუტის აღწერაში კარის დამზადება, მისი არაბული წარწერის მიხედვით, 1062 წლითაა დათარიღებული. ამავე მიმოხილვაში დემეტრეს მიერ მისი წამოღება 1139 წელს უკავშირდება. ეს ორი თარიღი ნივთის სხვადასხვა ისტორიულ ეტაპს აღნიშნავს. ამ ორი თარიღის გაიგივება არც ნივთის დამზადების ისტორიას აუხსნის მკითხველს და არც სამხედრო ეპიზოდს. სწორედ ასეთი შედარებით კულტურული ძეგლი კონკრეტულ პოლიტიკურ ისტორიას უკავშირდება ისე, რომ ერთი წყარო მეორეს არ ანაცვლებს.

მეფის კულტურული მეხსიერება

ქართული საეკლესიო და ლიტერატურული ტრადიცია დემეტრე I-ს, ბერობაში დამიანეს, საგალობლებსაც უკავშირებს. ასეთი ტრადიცია აჩვენებს, როგორ დარჩა მეფის სახელი პოლიტიკის მიღმა. ავტორობის საკითხის შეფასებისას მოგვიანო ატრიბუცია, ხელნაწერის დათარიღება და სამეფო ქრონოლოგია ერთმანეთს არ უნდა შევურიოთ. ამის კონკრეტული მაგალითია ეროვნული არქივის XIX საუკუნის სანოტო ჩანაწერი: არქივი მის მინაწერში მითითებულ დემეტრე თავდადებულს დემეტრე I-ით ასწორებს. გვიანდელი ნუსხის მინაწერი თავისთავად ავტორობის საბოლოო მტკიცებულება არ არის. დემეტრეს მეფობის ძირითადი მნიშვნელობა დავითისა და გიორგი III-ის ეპოქების დაკავშირებაა: მისი პერიოდი გვიჩვენებს, როგორ შეიძლებოდა ძლიერი სამეფოს შენარჩუნებასთან ერთად მემკვიდრეობის სერიოზული დაპირისპირებაც წარმოშობილიყო.

აბულეთისძეთა ოჯახი და სამეფოს სამხედრო მართვა

ივანე აბულეთისძე მამის, აბულეთის, გვერდით ანისის გამგებლობაში მონაწილეობდა. დემეტრე I-ის დროს მას დმანისის მიმართულებით სამხედრო მოქმედებასაც უკავშირებენ. ამგვარი მოხელის გამოცდილება მეფეს ქალაქებისა და ციხეების მართვაში ეხმარებოდა, თუმცა გავლენიანი ოჯახები სამეფო კარის შიდა დაპირისპირებებშიც მონაწილეობდნენ. ივანეს შესახებ ცნობები სწორედ ამ ორმაგ როლს გვიჩვენებს: ერთი მხრივ, სამხედრო სამსახურსა და ქალაქის გამგებლობას, მეორე მხრივ კი ტახტის მემკვიდრეობასთან დაკავშირებულ უთანხმოებას. მოხელის შესახებ სხვადასხვა წყაროში დაცული მოვლენების წლები ერთმანეთისგან შეიძლება განსხვავდებოდეს. მაგალითად, დემეტრეს ბიოგრაფიული ჩანაწერი ივანეს სიკვდილისთვის ვარდანის ცნობაში 1132 წელს, ლაშა-გიორგის დროინდელ მატიანეში კი 1145 წელს მიუთითებს. აქ ეს განსხვავება წყაროთა უთანხმოებადაა წარმოდგენილი და არა ერთ-ერთის საბოლოო სისწორის დასტურად.

ანისის დაცვა ადგილობრივი მმართველის მეშვეობით

დავით აღმაშენებლის შემდეგ დემეტრეს ანისის დაცვა და მის გარშემო ძალთა თანაფარდობის გათვალისწინება მოუწია. ქალაქი შედადიან მმართველს გარკვეული პირობებით გადაეცა. ამ ფორმით ანისი საქართველოს სამეფოს უშუალო მოხელეს აღარ ემორჩილებოდა, მაგრამ მისი მმართველი დემეტრესთან დამოკიდებულ ურთიერთობას ინარჩუნებდა. ამ პოლიტიკური დამოკიდებულებიდან ქალაქის ქრისტიანი მოსახლეობის ყველა უფლების უცვლელად დაცვას ვერ დავასკვნით. სამხედრო მფარველობა და მოსახლეობის მდგომარეობა ერთმანეთთან დაკავშირებული, მაგრამ სხვადასხვა საკითხია. გამოსავალი საშუალებას იძლეოდა, სამეფო კარს გავლენა შეენარჩუნებინა მაშინაც, როდესაც ქალაქში უშუალო მმართველობის გაგრძელება რთულდებოდა. ასეთი შეთანხმება მუდმივ გარანტიას არ ქმნიდა: მისი შესრულება ძალთა თანაფარდობასა და მმართველთა მოქმედებაზე იყო დამოკიდებული.

განძის კარი როგორც ორმაგი ისტორიული წყარო

გელათში დაცული რკინის კარი განძიდან ჩამოიტანეს. კარზე არაბული წარწერა მის დამზადებასა და დამკვეთს უკავშირდება. ეს ცნობა კარის თავდაპირველი ისტორიის ნაწილია. დემეტრეს მიერ მისი მოტანა კი გვიანდელი სამხედრო კამპანიის შედეგია. ამ ორი თარიღის გარჩევა საჭიროა: ნივთი თავისი შექმნის ეპოქაზე ერთ ცნობას ინახავს, საქართველოში მისი მოხვედრა კი სხვა ეპოქის მოქმედებას ასახავს. წყაროები განძის ლაშქრობას 1138 ან 1139 წლით ათარიღებს. კარის გელათში არსებობა მტკიცე ნივთიერი მონაცემია, თუმცა ის განძის ხანგრძლივად დაქვემდებარებას არ ამტკიცებს.

ტახტის საკითხი დავით V-ის შემდეგ

დემეტრეს უფროსმა ვაჟმა დავითმა ტახტი დაიკავა და მცირე ხანს იმეფა. მისი გარდაცვალების შემდეგ დემეტრე ხელისუფლებაში დაბრუნდა და უმცროსი ვაჟის, გიორგის, გამეფებას შეუწყო ხელი. დავითის ვაჟი დემნა ამით დინასტიური კავშირის გარეთ არ დარჩენილა. მისი არსებობა მოგვიანებით დიდებულთა ნაწილს საშუალებას აძლევდა, გიორგის წინააღმდეგ სხვა კანდიდატისთვის დაეჭირა მხარი. ამიტომ დემეტრეს მეფობის ბოლოს ტახტის გადაცემა მხოლოდ ერთი ოჯახის ამბავი არ არის. ის მომდევნო ათწლეულების პოლიტიკური დაპირისპირების ერთ წინაპირობასაც გვიჩვენებს.

დამატებით წასაკითხად

წყაროები

მოკლე სარედაქციო მიმოხილვა. საკითხის სრულად შესასწავლად გაეცანი წყაროებს.

  1. დემეტრე I — ბიოგრაფიული ლექსიკონისაქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა · შემოწმება: 2026-11-09
  2. გიორგი IIIსაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-09
  3. ლაშა გიორგის დროინდელი მატიანესაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-09
  4. ქართლის ცხოვრება, ტომი Iსიმონ ყაუხჩიშვილის გამოცემა; ეროვნული ბიბლიოთეკა · შემოწმება: 2026-11-09
  5. აბულეთისძე ივანესაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-09
  6. დემეტრე Iსაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-09
  7. ანისისაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-09
  8. Gelati MonasteryThe Courtauld · შემოწმება: 2026-11-09
  9. ქართლის ცხოვრება, ტომი IIსიმონ ყაუხჩიშვილის გამოცემა; ეროვნული ბიბლიოთეკა · შემოწმება: 2026-11-09
  10. ნესტან სულავა — დემეტრე–დამიანე, ქართული ლიტერატურა I, გვ. 246–248საქართველოს მაცნე, 2013; უნივერსიტეტის ციფრული ასლი · შემოწმება: 2026-11-11
  11. შენ ხარ ვენახი — ხელნაწერი ნოტებისაქართველოს ეროვნული არქივი · შემოწმება: 2026-11-11
  12. კლიფორდ ედმუნდ ბოსუორთი — GANJAEncyclopaedia Iranica · შემოწმება: 2026-11-11
როგორ ვამზადებთ მასალებს
დასაწყისში

ამბები ერთმანეთს უკავშირდება

გააგრძელე კითხვა დაკავშირებულ თემებზე.

მეფეები
შუა საუკუნეები

დავით IV აღმაშენებელი

მეფე და რეფორმატორი, რომელმაც საქართველოს პოლიტიკური გაძლიერებისა და კულტურული აღმავლობის საფუძველი შექმნა.

1089–1125წაიკითხე
მეფეები
შუა საუკუნეები

გიორგი III

საქართველოს მეფე, დემეტრე I-ის ძე და თამარ მეფის მამა.

1156–1184წაიკითხე
ბრძოლები
შუა საუკუნეები

დიდგორის ბრძოლა

გადამწყვეტი გამარჯვება, რომელმაც საქართველოს გაძლიერებასა და თბილისის შემოერთებას გზა გაუხსნა.

12 აგვისტო, 1121წაიკითხე
მოვლენები
შუა საუკუნეები

გელათი: მონასტერი, სწავლება და ხელნაწერები

გელათის სამონასტრო და სასწავლო გარემო, მეფის მფარველობა და შუა საუკუნეების ცოდნის გადაცემა.

1106 წლიდან; აქცენტი XII–XIII საუკუნეებზეწაიკითხე