დიაოხი და კოლხა წერილობით წყაროებში
რას გვიყვება ურარტული წარწერები სამხრეთ კავკასიის ძველ პოლიტიკურ ერთეულებზე და რატომ არის მათი საზღვრები სადავო.
ვისი ხმა შემოგვრჩა
დიაოხის შესახებ ერთ-ერთი მთავარი წერილობითი წყარო ურარტუს მეფე მენუას იაზილითაშის წარწერაა. მენუა აღწერს ლაშქრობას, სამეფო ქალაქ შაშილუნის აღებასა და დიაოხის მეფისთვის ხარკის დაკისრებას. თხრობაში გამარჯვება ღვთაება ხალდის მფარველობას მიეწერება. წარწერის ბოლოს მენუა წყევლის მას, ვინც ტექსტს დააზიანებს ან მის შექმნას საკუთარ თავს მიაწერს. ამ ნიშნებით ჩანს, ვისი სახელით და რა მიზნით შეიქმნა წარწერა. დიაოხის მხარის პასუხს ამ ტექსტიდან ვერ ვიგებთ.
დიაოხი და ჩრდილოეთის გზები
დიაოხის სახელთან ჩვეულებრივ აკავშირებენ ურარტულ ტექსტებში მოხსენიებულ დიაუხის, ხოლო ასურულ სახელწოდებათა გაიგივება ცალკე განხილვას მოითხოვს. მენუასა და არგიშთი I-ის ხანის წარწერები ჩრდილოეთის მიმართულებით სამხედრო მოქმედებებს აღწერს. ტექსტში დამორჩილების, ხარკის ან ლაშქრობის აღწერა მეზობელ ერთეულზე ზეწოლას ასახავს. ასეთი ცნობა ჯერ კიდევ არ გვაძლევს პასუხს, ერთი ბრძოლის შემდეგ იქ მუდმივი ურარტული ადმინისტრაცია დამყარდა თუ არა. რუკის შედგენისას მკვლევარი გზებს, ტოპონიმებსა და გარემოს ერთმანეთს ადარებს; სახელის ერთი თანამედროვე ადგილით ჩანაცვლება ზედმეტ სიზუსტეს შექმნიდა.
კოლხა სარდური II-ის ცნობებში
სარდური II-ის ხანის ტექსტებში მოხსენიებულ ერთეულს ხშირად კოლხად გადმოსცემენ. ეს ცნობები გვიჩვენებს, რომ ურარტუს ჩრდილოეთ კამპანიებში მოქმედებდნენ საკუთარი პოლიტიკური ცენტრების მქონე მეზობლებიც. წარწერაში დასახელებულ ქალაქებსა და რეგიონებს მკვლევრები არქეოლოგიურ რუკასთან ადარებენ. თუმცა თანხმობა ყველა ადგილის იდენტიფიკაციაზე არ არსებობს. განსაკუთრებით საჭიროა კოლხასა და ბერძნულ წყაროებში მოგვიანებით ნახსენებ კოლხეთს შორის განსხვავება: სახელთა მსგავსება მნიშვნელოვანი მინიშნებაა, მაგრამ რამდენიმე საუკუნის განმავლობაში უცვლელი სახელმწიფოს, საზღვრის ან ერთი დინასტიის დამადასტურებელი საბუთი თავისთავად არ არის.
რას გვიჩვენებს და რას მალავს ხარკის სია
მენუას იაზილითაშის წარწერაში დიაოხის მეფისგან ოქროსა და ვერცხლის მიღებაა მოხსენიებული. არგიშთის წარწერაში მიღებული ხარკის ჩამონათვალი ცალკეა მოცემული, ყოველწლიურად დაკისრებული ხარკი კი ცალკე. არგიშთის მიერ მიღებულ ხარკში 41 მინა ოქრო და 37 მინა ვერცხლი სახელდება. მინა წონის ერთეულია. ამ რიცხვებით შეგვიძლია გავიგოთ, რას მიაწერდა საკუთარ გამარჯვებას ურარტუს მეფე. ხარკის სია თავისთავად ვერ გვიჩვენებს, რამდენი ლითონი იწარმოებოდა დიაოხში ან რამდენად რეგულარულად იხდიდნენ დაკისრებულ ხარკს.
რატომ არის ერთი სახელის ამოცნობა რთული
ძველი სახელის წაკითხვა და მისი რუკაზე მოთავსება სხვადასხვა მტკიცებულებას მოითხოვს. კრისტოფ ბაუმერი ასურულ წყაროში მოხსენიებულ დაიაენისა და ურარტულ დიაუხის შესაძლო კავშირს განიხილავს. იგი აღნიშნავს, რომ მათი გაიგივება სადავოა. ცნობებს შორის დაახლოებით სამსაუკუნოვანი შუალედია, ხოლო დაიაენის ზუსტი მდებარეობაც გაურკვეველია. ამიტომ სახელთა მსგავსება მოსახლეობის ეთნიკური უწყვეტობისა და უცვლელი სახელმწიფოს არსებობის საკმარისი საბუთი ვერ იქნება. მენუას წარწერის გამოცემაში დიაუხის სახელი იკითხება, მაგრამ მისი თანამედროვე რუკაზე განთავსებისთვის სხვა ცნობებისა და ადგილობრივი გეოგრაფიის შეჯერებაც გვჭირდება.
მენუას, არგიშთისა და სარდურის ცნობათა შედარება
ერთ წარწერაში დასახელებული მეფე თავისი დროის სამხედრო ამბავს გვაწვდის. რამდენიმე მეფის ცნობების შედარებით კი შეიძლება შევამჩნიოთ, რომ ზოგი მიმართულება განმეორებით ჩნდება, სხვაგან კი იცვლება მოქმედების ხასიათი. თუ ლაშქრობის ერთი ტექსტი გამარჯვებას აცხადებს, შემდგომი ლაშქრობის არსებობა შეგვახსენებს, რომ სამხედრო წარმატება ხანგრძლივ კონტროლად ყოველთვის ვერ გადაიქცეოდა. ქრონოლოგიის შედგენისას ამიტომ თითოეულ ცნობას მეფის სახელთან და კამპანიასთან ვაკავშირებთ. თანამედროვე სახელებით რეგიონების მოხსენიება მხოლოდ მკითხველის ორიენტირებისთვის გამოდგება; ძველი პოლიტიკური ერთეულების თვითსახელწოდების, მოსახლეობის ენისა და საზღვრების დასადგენად დამოუკიდებელი მონაცემები გვჭირდება.
როგორ ვაერთიანებთ სხვადასხვა მტკიცებულებას
არქეოლოგიური მასალა და სამეფო წარწერები სხვადასხვა კითხვაზე გვპასუხობს. მენუას ტექსტი დიაუხის მეფესა და სამეფო ქალაქს ასახელებს. დასავლეთ საქართველოს დასახლებები, ლითონის ნივთები და საწარმოო კერები კი მეურნეობისა და საზოგადოების შესახებ გვაწვდის ცნობებს. ბაუმერი კოლხეთის ლითონის წარმოებასა და მდიდარ სამარხებს განიხილავს, მაგრამ ადრეული რკინის ხანის ერთიანი კოლხური სახელმწიფოს არქეოლოგიურ დასაბუთებას არასაკმარისად მიიჩნევს. ამიტომ მეფისა და პოლიტიკური ცენტრის ხსენება მთელი რეგიონის ერთიან სახელმწიფოსა და უცვლელ საზღვრებს თავისთავად ვერ ადასტურებს. კონკრეტული ძეგლის რომელიმე პოლიტიკურ ერთეულთან დასაკავშირებლად მისი თარიღის, მდებარეობისა და წერილობითი ცნობების ცალკე შეჯერებაა საჭირო.
რატომ არის რთული ლაშქრობის მარშრუტის აღდგენა
ურარტული წარწერები მეფის ლაშქრობასა და წარმატებას აღწერს. მათში მოხსენიებული სახელები მკვლევარს მარშრუტის აღდგენის შესაძლებლობას აძლევს, თუმცა წარწერებში თანამედროვე რუკის მსგავსი ინფორმაცია არ არის. სახელის მსგავსი ჟღერადობა ლოკალიზაციის საწყისი ნიშანია. მის გასამყარებლად მკვლევარმა უნდა შეამოწმოს, შეესაბამება თუ არა შემოთავაზებული ადგილი მდინარეთა ხეობებს, მთის გადასასვლელებსა და წარწერაში მოცემულ სხვა პუნქტებს. თუ ერთი პუნქტის მდებარეობა შეიცვალა, შეიძლება შეიცვალოს მთელი შემოთავაზებული მარშრუტიც. ამიტომ დიაუხისა და ქულხას თანამედროვე რუკაზე დატანა კვლევის შედეგია, რომელსაც განსხვავებული ვარიანტები შეიძლება ჰქონდეს.
შაშილუს ადგილმდებარეობის ერთი ჰიპოთეზა
ირაკლი კოპლატაძე ისტორიული ტაოს ხეობებში რამდენიმე ძველი დასახლების ლოკალიზაციას განიხილავს. ერთ-ერთ მაგალითად მას მოჰყავს შაშაროზი, შუა საუკუნეების სამლოცველოსთან დაკავშირებული სახელი, რომელსაც ურარტულ წარწერაში მოხსენიებულ შაშილუს ადარებს. შედარებას გეოგრაფიული გარემოც ავსებს. ამავე დროს, შუა საუკუნეების წარწერა და ურარტული სამხედრო თხრობა ერთმანეთისგან მრავალი საუკუნით არის დაშორებული. ამიტომ მსგავსება მნიშვნელოვანი მინიშნებაა, თუმცა უწყვეტი დასახლების ან სახელის გადაცემის პირდაპირ საბუთად ვერ გამოდგება.
სარდური II-ის ცნობების საზღვრები
ქულხას საკითხი განსაკუთრებით სარდური II-ის ჩრდილოეთ ლაშქრობებთან არის დაკავშირებული. სამეფო წარწერის ავტორს აინტერესებდა, სად ილაშქრა მეფემ და რა ნადავლი მოიპოვა. ამიტომ ტექსტში მცხოვრებთა ყოველდღიური ცხოვრების, ენისა და მმართველობის შესახებ ნაკლები ინფორმაციაა. ამ ცნობით ისტორიკოსს კონკრეტული პოლიტიკური სახელის არსებობის დასაბუთება შეუძლია, ხოლო მისი გვიანდელ კოლხეთთან გაიგივებისთვის დამატებითი გეოგრაფიული და არქეოლოგიური არგუმენტები სჭირდება. ქემალეთინ ქოროღლუ ალტერნატიულად ქულხას არდაჰანის სამხრეთით მდებარე გეოლეს მხარეს უკავშირებს. ეს ისტორიულ-გეოგრაფიული ჰიპოთეზაა, რომელიც სახელების, ნადავლის აღწერებისა და არქეოლოგიური მასალის განაწილების შედარებას ემყარება.
წყაროები
მოკლე სარედაქციო მიმოხილვა. საკითხის სრულად შესასწავლად გაეცანი წყაროებს.
- Electronic Corpus of Urartian TextsLMU München · შემოწმება: 2026-11-09
- Monumental Urartian Inscriptions — ტექსტები და თარგმანებიUrartian Monuments; eCUT-ის მიხედვით · შემოწმება: 2026-11-09
- საქართველოს ისტორია, ტომი I — ძველი ისტორიაეროვნული სამეცნიერო ბიბლიოთეკა; ბიბლიოგრაფია · შემოწმება: 2026-11-09
- ირაკლი კოპლატაძე, დიაუხის ქვეყნის ნაფუძარზექრონოსი, ივანე ჯავახიშვილის ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტი · შემოწმება: 2026-11-09
- ქემალეთინ ქოროღლუ — ურარტუს ჩრდილოეთით გაფართოება და ქულხას ისტორიული გეოგრაფიაBelleten, 64(241), 2000 · შემოწმება: 2026-11-11
- Christoph Baumer, History of the Caucasus, ტ. I, 2021, გვ. 58 და შენიშვნა 125I.B. Tauris / Bloomsbury · შემოწმება: 2026-11-13
- იაზილითაშის წარწერა A 5-3, სტრიქონები 1–17 და 29–36, ტრანსლიტერაცია და eCUT-ის თარგმანიUrartian Monuments · შემოწმება: 2026-11-13
- არგიშთის მონოლითური წარწერა, სტრიქონები 19–25, სეისის 1890 წლის თარგმანიRecords of the Past · შემოწმება: 2026-11-13
- Ancient eastern sources, მელიქიშვილის გამოცემისა და 2015 წლის ქრესტომათიის მიხედვით მოყვანილი არგიშთის წარწერასაქართველოს ეროვნული მუზეუმი · შემოწმება: 2026-11-13