ისტორიული მოვლენები

კოლხური მეტალურგია გვიან ბრინჯაოსა და ადრეულ რკინის ხანაში

მადანი, ღუმელი, წიდა და მზა ნივთი: როგორ ადგენენ მკვლევრები დასავლეთ საქართველოს ძველ ლითონდამუშავებას.

რატომ არის წიდა მნიშვნელოვანი

ძველი ლითონდამუშავების ყველაზე თვალსაჩინო ნიმუში შეიძლება კარგად შენახული ცული იყოს, მაგრამ წარმოების ისტორიისთვის მნიშვნელოვანი მასალა წიდაცაა. წიდა მადნის დამუშავებისას დარჩენილი ნარჩენია, რომელშიც მინერალების, ტემპერატურისა და ტექნოლოგიის კვალი იკითხება. მზა ნივთის აღმოჩენა მხოლოდ ამტკიცებს, რომ ნივთი მოცემულ ადგილას მოხვდა. წარმოების ნარჩენების თავმოყრა გაცილებით უკეთ მიგვანიშნებს, სად მუშაობდნენ ხელოსნები. ასეთი ორი წყაროს დაკავშირება მკვლევარს ეხმარება, მზა საგნის უკან დაინახოს ის საქმიანობაც, რომელიც გამოფენილ ნივთში აღარ ჩანს.

დოღურაში და ლეჩხუმის კვლევები

ცაგერის ჩრდილო-აღმოსავლეთით მდებარე დოღურაშის ჯგუფს ქართული და საერთაშორისო კვლევითი ჯგუფები სწავლობდნენ. ტ. ბერიძისა და თანაავტორთა ნაშრომში ლეჩხუმის ძეგლთა ამ ჯგუფის აქტივობა ძვ. წ. XIII–IX საუკუნეებითაა შეფასებული. ეს დათარიღება დოღურაშის სამ საწარმოო ადგილს ეხება. სხვა ცენტრების მოქმედების დრო ცალკე უნდა დადგინდეს. გამოკვლევამდე რეგიონული წარმოების შესახებ წარმოდგენას შემთხვევით აღმოჩენილი განძები ქმნიდა, მათ შორის სპილენძის ზოდების ნაწილები და დასრულებული ნაკეთობები. წარმოების ადგილების კვლევამ შესაძლებელი გახადა ამ მასალის შედარება მადნის მოპოვებისა და გადამუშავების კვალთან.

მადნიდან სამუშაო ნივთამდე

ნივთის შექმნამდე მადანი უნდა მოეპოვებინათ, დაეხარისხებინათ და შესაბამისი პირობებით დაემუშავებინათ. დნობით მიღებული ლითონი ზოგჯერ ზოდის სახით გადაადგილდებოდა, შემდეგ კი კონკრეტულ ნაკეთობად ჩამოისხმებოდა ან დამუშავდებოდა. ყველა ნაბიჯი ერთ ადგილზე ჩატარებული არ უნდა წარმოვიდგინოთ. მაღარო, საწარმოო ნარჩენი, ყალიბი და მზა იარაღი სხვადასხვა რგოლის დამადასტურებელი მასალაა. სწორედ მათი განაწილება ბადებს კითხვას, სად სრულდებოდა სამუშაოს თითოეული ეტაპი და როგორ გადაადგილდებოდა მასალა. განსხვავებული ქიმიური შემადგენლობა ასევე შეიძლება წარმოების ტექნოლოგიის განსხვავებაზე მიუთითებდეს, თუმცა ნივთის საბოლოო წარმომავლობისთვის სხვა მონაცემებიც არის საჭირო.

სპილენძი, ბრინჯაო და რკინა

სპილენძი და ბრინჯაო ერთი ცნება არ არის. ბრინჯაო სპილენძის ფუძეზე დამზადებული შენადნობია, რომელიც ხშირად კალასაც შეიცავს. რკინის დამუშავებას განსხვავებული ტექნოლოგიური ნიშნები აქვს. ამ სამი ტერმინის გარჩევა საჭიროა, როცა ვკითხულობთ, რომ კონკრეტული ძეგლი ბრინჯაოდან რკინის ხანაში გადასვლის პერიოდს ეკუთვნის. ეპოქის სახელი ყველა წარმოებულ ნივთს ერთ ლითონს არ მიაკუთვნებს. მკვლევარი არკვევს, რომელ საწარმოო კერაზე რა ხდებოდა და როგორ იცვლებოდა ტექნოლოგიის გავრცელება. ძველი სპილენძის დამუშავება ახალი ტექნოლოგიის გაჩენისთანავე არ გაქრა.

განძი და საწარმოო ადგილი

როდესაც მკვლევარი ერთ ადგილას ერთად დამარხულ ლითონის ნაჭრებსა და დასრულებულ ნივთებს პოულობს, მას შეუძლია მათი ფორმები და შემადგენლობა შეადაროს. თუმცა განძის არსებობა უშუალოდ იმავე ადგილზე მადნის დამუშავებას არ ადასტურებს. ლითონი შეიძლებოდა წარმოების კერიდან სხვა დასახლებაში გადაეტანათ ან ხელახლა გამოსაყენებლად შეეგროვებინათ. დოღურაშის შემთხვევაში კვლევისთვის მნიშვნელოვანია, რომ განძების გვერდით გვაქვს უშუალოდ საწარმოო ადგილის მონაცემებიც. ამ ორ წყაროს შორის განსხვავება განმარტავს, რატომ არის მრავალი წლის საველე გამოკვლევა საჭირო მაშინაც, როდესაც რეგიონში ცნობილი ლითონის ნივთების რაოდენობა დიდია. დამზადების, გამოყენებისა და დამარხვის ადგილები ერთმანეთს ყოველთვის არ ემთხვევა.

რა როლი აქვს თარიღების შედარებას

კოლხეთის მეტალურგიის 2014 წლის კვლევის მიხედვით, მანამდე გამოქვეყნებული რადიოკარბონული და პალეომაგნიტური დათარიღებების უმეტესობა დაახლოებით ძვ. წ. 1500–600 წლებს შორის თავსდება. ყველა ძეგლი ამ შუალედს არ ეკუთვნის. დოღურაშისთვის გამოქვეყნებული უფრო ვიწრო შუალედი ამ ფართო სურათში მხოლოდ ერთ საწარმოო ჯგუფს ათავსებს. ამ ორი მასშტაბის გამიჯვნა თავიდან გვაცილებს მცდარ დასკვნას, თითქოს ყველა სახელოსნო ერთდროულად ამოქმედდა ან მუშაობა ერთდროულად შეწყვიტა. როდესაც სხვადასხვა ადგილას წარმოების წესი ერთმანეთის მსგავსი ჩანს, დამატებით უნდა ვიცოდეთ, ერთ პერიოდს ეკუთვნის თუ არა შესადარებელი ნიმუშები. სხვაგვარად შეიძლება განსხვავებული ეპოქების მასალა ერთი და იმავე ტექნოლოგიური ტრადიციის ერთდროულ მტკიცებულებად მოგვეჩვენოს.

როგორ გავარჩიოთ ტექნოლოგია და თქმულება

კოლხეთის სიმდიდრის თემა ანტიკურ გადმოცემებში ხშირად ჩანს. დოღურაშის კვლევაში აღწერილი სპილენძის წარმოება ამ რეგიონის ხელოსნობაზე დამოუკიდებელი არქეოლოგიური მონაცემია. მითის სიუჟეტი თავისთავად ვერ ადგენს დნობის ადგილს, დროს ან ნივთის წარმომავლობას. როდესაც ტექსტი და ნივთიერი მასალა ერთმანეთს ეხმიანება, ორივე წყაროს საკუთარი შესაძლებლობა უნდა შევუნარჩუნოთ: მოთხრობა გვაჩვენებს რეგიონის წარმოდგენას ლიტერატურაში, წარმოების ადგილი კი ლითონის დამუშავების კონკრეტულ კვალს. კოლხეთის პოლიტიკური და სავაჭრო ისტორია ამ თემას ავსებს, თუმცა ფართო კულტურული სახელწოდება ერთიანი საწარმოო სისტემის არსებობის საბუთი არ არის.

როგორ არჩევენ სპილენძისა და რკინის წარმოების კვალს

გათხრისას ნაპოვნი წიდა ლითონის წარმოების ნარჩენია. წიდის არსებობა თავისთავად ყოველთვის ვერ გვეუბნება, რომელი ლითონის მიღებას ცდილობდნენ. ერბ-სატულოსა და მისი თანაავტორების კვლევაში კოლხეთის საწარმოო ადგილებიდან აღებული ნიმუშები ქიმიურად და მინერალოგიურად შეამოწმეს. შედეგებმა შესწავლილი ნიმუშების უმეტესობა სპილენძის გამოდნობას დაუკავშირა. კვლევამ რკინის გამოდნობის ცალკეული წიდაც გამოავლინა, თუმცა ეს ნიმუშები მაშინ დაუთარიღებელი იყო და რეგიონში რკინის ათვისების ზუსტ დასაწყისს ვერ ადგენდა. ეს მნიშვნელოვანია, რადგან ადრინდელ კვლევებში მსგავს ნარჩენებს განსხვავებულად განმარტავდნენ. ანალიზით შესაძლებელი გახდა იმის გარჩევა, სად შეიძლება ყოფილიყო სპილენძის მადნის გამოდნობის ადგილი და რომელი ძველი მოსაზრება საჭიროებდა დაზუსტებას. დასკვნა გამოკვლეულ ნიმუშებს ეხება. მას ვერ გამოვიყენებთ იმის დასამტკიცებლად, რომ მთელ რეგიონში ყველგან ერთსა და იმავე ლითონს ამუშავებდნენ.

საწარმოო ადგილი და საბოლოო ნივთი

მადნის მოპოვება, მისი გამოდნობა და საბოლოო ნივთის დამზადება შეიძლება სხვადასხვა ადგილზე მომხდარიყო. როდესაც არქეოლოგები რომელიმე ადგილს გამოდნობას უკავშირებენ, ისინი პირველ რიგში საწარმოო ნარჩენსა და იქ ჩატარებულ სამუშაოს ადგენენ. დასრულებული ბრინჯაოს ნივთის პოვნა სხვა კითხვას აჩენს: სად დაამზადეს ის და საიდან მოიტანეს მისი ლითონი. ამ ორ კითხვას ერთი და იგივე აღმოჩენა სრულად ვერ პასუხობს. კოლხეთის შემთხვევაში საწარმოო კერების შესწავლა მნიშვნელოვანია, რადგან ლითონის ნივთებთან ერთად თავად წარმოების ტექნოლოგიაზეც გვაწვდის ცნობას.

რისი დათვლა არ შეგვიძლია წიდით

წიდის დიდი დაგროვება ერთ ადგილზე ხანგრძლივ საქმიანობას ან რამდენიმე საწარმოო ციკლს შეიძლება უკავშირდებოდეს. საწარმოს წლიური მოცულობის დასადგენად კი საჭიროა ვიცოდეთ, რამდენ ხანს მუშაობდა ადგილი და ნარჩენის რა ნაწილი შემორჩა. ამიტომ წარმოების გავრცელება, ტექნიკის აღდგენა და ლითონის სრული მოცულობის გამოთვლა სხვადასხვა ამოცანაა. გამოქვეყნებული ნიმუშები პირველ ორ საკითხზე განსაკუთრებით გამოსადეგია. შესწავლილი კერების სივრცითი განაწილებისა და მადნის შემადგენლობის შედარებამ აჩვენა, რომ ჯამურად დიდი მოცულობის წარმოება დამოუკიდებელი მცირე ჯგუფების საქმიანობის შედეგიც შეიძლებოდა ყოფილიყო. ამიტომ კერების სიმრავლე თავისთავად ერთიანი ცენტრალური მართვის მტკიცებულება არ არის.

დამატებით წასაკითხად

წყაროები

მოკლე სარედაქციო მიმოხილვა. საკითხის სრულად შესასწავლად გაეცანი წყაროებს.

  1. Beridze და სხვ. — Late Bronze Age (Colchian) copper production in the Lechkhumi regionHistorical Metallurgy · შემოწმება: 2026-11-09
  2. Erb-Satullo და სხვ. — Late Bronze and Early Iron Age copper smelting technologies in the South CaucasusJournal of Archaeological Science; ავტორის ასლი · შემოწმება: 2026-11-09
  3. ბრინჯაოს ხანასაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-09
  4. Erb-Satullo და სხვ., კოლხეთში სპილენძის გამოდნობის ტექნოლოგიებიJournal of Archaeological Science · შემოწმება: 2026-11-09
  5. Erb-Satullo, Gilmour, Khakhutaishvili — Late Bronze and Early Iron Age Copper Smelting Technologies, ავტორთა ხელნაწერიOxford University Research Archive · შემოწმება: 2026-11-12
  6. Erb-Satullo, Gilmour, Khakhutaishvili — Copper Production Landscapes of the South Caucasus, ავტორთა ხელნაწერიOxford Research Archive · შემოწმება: 2026-11-11
როგორ ვამზადებთ მასალებს
დასაწყისში

ამბები ერთმანეთს უკავშირდება

გააგრძელე კითხვა დაკავშირებულ თემებზე.

მოვლენები
ძველი და გვიანანტიკური ხანა

თრიალეთის ყორღანები და შუა ბრინჯაოს ხანა

რას ამბობს დიდი გორასამარხების აგებულება, სამარხეული ნივთები და რიტუალი ბრინჯაოს ხანის საზოგადოებაზე.

ძვ. წ. III ათასწლეულის ბოლო–II ათასწლეულის შუა ხანაწაიკითხე
მოვლენები
ძველი და გვიანანტიკური ხანა

ანტიკური კოლხეთი და ბერძნული შავი ზღვისპირეთი

როგორ დააკავშირა ნავსადგურებმა დასავლეთ საქართველოს შიდა მხარეები შავი ზღვის სავაჭრო ქსელთან.

ძვ. წ. VI–I საუკუნეებიწაიკითხე