ისტორიული მოვლენები

თრიალეთის ყორღანები და შუა ბრინჯაოს ხანა

რას ამბობს დიდი გორასამარხების აგებულება, სამარხეული ნივთები და რიტუალი ბრინჯაოს ხანის საზოგადოებაზე.

მიწაყრილის ქვეშ

თრიალეთში ზოგ ძველ სამარხს გარედან მიწის ან ქვის გორა აღნიშნავს. ასეთ გორასამარხს ყორღანი ეწოდება. გარეგნულად მსგავსი გორების ქვეშ სხვადასხვა კონსტრუქციაა: უბრალო ორმო, ქვით ნაგები სათავსი ან დიდი კამერა, რომელსაც შესასვლელი დერეფანი ჰქონდა. ზოგი სამარხის გადახურვაში ხის ძელებს იყენებდნენ. არქეოლოგისთვის კონსტრუქცია მხოლოდ საინჟინრო დეტალი არ არის. მას შეუძლია აჩვენოს, რამდენად დიდი სამუშაო იყო საჭირო და რომელი მასალები იყო ხელმისაწვდომი. თრიალეთში ბორის კუფტინის გათხრებმა XX საუკუნეში ასეთი ძეგლების სისტემურ შესწავლას შეუწყო ხელი.

რომელ პერიოდს ვგულისხმობთ

თრიალეთის ძეგლთა ყველა ჯგუფი ერთი დროისა არ არის. ამ სტატიის ფოკუსი ძვ. წ. III ათასწლეულის ბოლოსა და II ათასწლეულის პირველ ნახევარში აგებული ყორღანებია. თრიალეთის მხარეში გვიანდელი ბრინჯაოსა და ადრეული რკინის ხანის სამარხებიც არის, მაგრამ ისინი იმავე დროის საზოგადოების აღწერისთვის ერთმანეთში არ უნდა ავურიოთ. მკვლევრები ნივთების ფორმებსა და დაკრძალვის თავისებურებებს სხვა, უკვე დათარიღებულ ძეგლებს ადარებენ. პერიოდის საზღვრები კვლევის განახლებისას შეიძლება დაზუსტდეს. მკითხველისთვის თარიღთა ფართო შუალედი ხშირად უფრო გამოსადეგია, ვიდრე დაუმოწმებლად შერჩეული ერთი წელი.

რიტუალი და ნივთები

სამარხებში იპოვეს თიხის ჭურჭელი, სხვადასხვა ლითონის ნივთები, სამკაული და ქვის ნაწარმი. ზოგ შემთხვევაში აღრიცხულია ოთხთვალა ეტლის კვალი და ცხოველთა ნაშთები. მსგავს მასალაზე მუშაობისას ორი კითხვა უნდა გაიმიჯნოს: როგორ დაამზადეს ნივთი და რატომ ჩააწყვეს ის სამარხში? პირველი კითხვისთვის ნივთის მასალა და დამუშავების ნიშნები გამოდგება. მეორე კითხვაზე პასუხს დაკრძალვის წესისა და სხვა სამარხების შედარებით ვეძებთ. შესაწირავი, გარდაცვლილისთვის განკუთვნილი საგანი და მისი ცხოვრებისას გამოყენებული ნივთი ყოველთვის ერთი და იგივე არ არის.

რამდენად უთანასწორო იყო საზოგადოება

დიდი კამერის აგებას, ქვის მოტანასა და ძვირფასი ნივთების დამზადებას რესურსები და შრომის ორგანიზება სჭირდება. როცა ზოგი სამარხი დიდია და მრავალი ძვირფასი ნივთითაა აღჭურვილი, ზოგი კი მცირე ზომისაა და ნაკლები ნივთი ახლავს, მკვლევარს საფუძველი აქვს იკითხოს, თანაბარი იყო თუ არა საზოგადოებაში სიმდიდრესა და შრომაზე წვდომა. ამავე დროს ყორღანი ვერ გვაძლევს ცოცხალი მოსახლეობის სრულ აღრიცხვას. ძვირფასი ნივთების მქონე ადამიანის ზუსტი ტიტული ან მმართველობის წესები უცნობია. დაკრძალვა შეიძლება ოჯახისა და ჯგუფის სტატუსსაც გამოხატავდეს. ამიტომ სახელები, როგორიცაა ბელადი ან არისტოკრატი, კონკრეტული კვლევის ინტერპრეტაციად უნდა წავიკითხოთ.

ხელოსნობის კვლევა

თრიალეთის მეხუთე ყორღანისა და სომხეთის ყარაშამბის ვერცხლის სასმისებს ერთმანეთის მსგავსი ფორმა და ორნამენტის განლაგება აქვს. ქარენ რუბინსონი აღნიშნავს, რომ ორივე თხელი ვერცხლის ფირფიტისგანაა დამზადებული და ორივეზე როზეტის მსგავსი ორნამენტია დატანილი. ამავე დროს განსხვავდება სასმისების ზომა და ფიგურების შესრულება. ასეთი შედარებით შეგვიძლია დავინახოთ, რომელ ფორმებსა და ტექნიკას იცნობდნენ სამხრეთ კავკასიის სხვადასხვა მხარეში. საერთო სახელოსნოს დასადგენად დამატებითი მტკიცებულებაა საჭირო.

ერთი კამერის წაკითხვა

თრიალეთის XVII გორასამარხი დიდი ჩაღრმავებული კამერის მაგალითია. მის აღწერაში ჩანს არა მხოლოდ ზომა, არამედ სივრცის მოწყობისთვის საჭირო სამუშაოც. ისტორიკოსს შეუძლია გაითვალისწინოს, რომ მასალა უნდა მოეტანათ, კამერა გაეთხარათ და გადაეხურათ. სხვადასხვა ზომის სამარხების შედარება უფრო შედეგიანია, ვიდრე მხოლოდ უდიდესი ყორღანის ცალკე აღწერა: სწორედ სხვაობა გვაწვდის ინფორმაციას იმის შესახებ, რამდენად არათანაბარი იყო შრომისა და ნივთების თავმოყრის შესაძლებლობა. ერთ ამგვარ ნაგებობაზე დაყრდნობით კი ვერ დავასახელებთ სამუშაო ჯგუფების რაოდენობას, თითოეულის სტატუსს ან მშენებლობის ხანგრძლივობას. ასეთი დეტალები ცალკე არქეოლოგიურ რეკონსტრუქციას მოითხოვს.

დაკრძალვის ფორმათა განსხვავება

თრიალეთის ყორღანების აღსაწერად კრემაციასა და დაუწვავი ნეშტის დაკრძალვას ერთმანეთისგან განასხვავებენ. ეს ტერმინები მკვლევარს იმის აღსაწერად სჭირდება, რა მოუვიდა სხეულს დაკრძალვამდე ან დაკრძალვის დროს. პრაქტიკის მნიშვნელობის დადგენა სხვა ნაბიჯია. მაგალითად, თუ ორ სამარხში სხეულისადმი განსხვავებული დამოკიდებულება ჩანს, მიზეზი შეიძლება დროის სხვაობა, ჯგუფის წესი ან სტატუსი იყოს. ამის გასარჩევად საჭიროა დათარიღების, ნივთების და ნაგებობის ერთობლივი შეფასება. სწორედ ამიტომ სიტყვა რიტუალი მხოლოდ საბუთით დაკვირვებული მოქმედების აღწერას უნდა დაეყრდნოს. გარდაცვლილის ვინაობისა და რწმენის დეტალები ყოველთვის არ ჩანს, მაგრამ პრაქტიკათა მრავალფეროვნება თვითონ უკვე მნიშვნელოვანი ისტორიული ინფორმაციაა.

რა რჩება სამარხის მიღმა

თრიალეთის ყორღანები შუა ბრინჯაოს ხანის დაკრძალვის წესებზე მდიდარ მასალას გვაწვდის. საცხოვრებლების კვლევა ყოველდღიური მეურნეობის შესახებ სხვა ცნობებს იძლევა. მაგალითად, ჯინისის ნამოსახლარის მიდამოებში შესწავლილ მტვრის მარცვლებს შორის ხორბლის კვალიც აღმოჩნდა. მკვლევრები ამ მასალას ძვ. წ. XVIII–XVII საუკუნეებში მიწათმოქმედების შესასწავლად იყენებენ. ეს მონაცემი დაკრძალვისას შერჩეულ ნივთებს ავსებს და მეურნეობის შესახებ დამოუკიდებელ მტკიცებულებას გვაძლევს.

ვერცხლის ჭურჭელი ორი სამარხიდან

თრიალეთის მეხუთე ყორღანში იპოვეს ფიგურებით გაფორმებული ვერცხლის სასმისი, მეჩვიდმეტეში კი მცირე ვერცხლის ვედრო. რუბინსონი ამ ნივთებს სომხეთში, ყარაშამბის ყორღანში აღმოჩენილ ვერცხლის სასმისსაც ადარებს. თრიალეთის სასმისსა და ყარაშამბის სასმისს ორნამენტის განლაგება და დამზადების ზოგი ნიშანი აერთიანებს. ნადირობის გამოსახულება კი ყარაშამბის სასმისსა და თრიალეთის ვედროზე გვხვდება. შედარება სხვადასხვა რეგიონში მსგავსი გამოსახულებების გავრცელებას გვიჩვენებს. მათი წარმოშობისა და დამზადების ადგილის შესახებ რუბინსონის მსჯელობა კვლევითი ინტერპრეტაციაა.

ლიპის სამარხის წინასწარი მონაცემები

თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტში ლიპის ყორღანი 2021 წელს გათხარეს. წინასწარ ანგარიშში აღწერილია მიწაში ამოჭრილი სამარხი კამერა, ადამიანის ძვლები და თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები. ანგარიშის მიხედვით, კუბოს ნაშთების მოხსნის შემდეგ ოქროს სასმისი, ალებასტრის ჯამი და ოქროს მძივებიც აღმოაჩინეს. მკვლევარმა ძარცვის ორი ეპიზოდის კვალი გამოყო. ერთ-ერთი შუა საუკუნეებით დაათარიღა, უფრო ადრეული ძარცვის დრო კი ჭურჭლისა და ძვლების მდებარეობის მიხედვით ივარაუდა. გადაადგილებული ნივთების თავდაპირველი განლაგება ყველა შემთხვევაში ვერ აღდგება, თუმცა შემორჩენილი ფენები და ზოგი ადგილზე დარჩენილი ნივთი დაკრძალვის წესის შესწავლას მაინც შესაძლებელს ხდის.

დამატებით წასაკითხად

წყაროები

მოკლე სარედაქციო მიმოხილვა. საკითხის სრულად შესასწავლად გაეცანი წყაროებს.

  1. თრიალეთის კულტურასაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-09
  2. ბრინჯაოს ხანასაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-09
  3. ქარენ რუბინსონი, თრიალეთის ვერცხლის ჭურჭლის შედარებითი კვლევაქართული ხელოვნება ევროპული და აზიური კულტურების კონტექსტში · შემოწმება: 2026-11-09
  4. ნარიმანიშვილი, ლიპის ყორღანის გათხრების წინასწარი ანგარიშიისტორია, არქეოლოგია, ეთნოლოგია · შემოწმება: 2026-11-09
  5. დიმიტრი ნარიმანიშვილი, ლიპის ყორღანის წინასწარი ანგარიში, გვ. 410–411, კამერა, ძარცვის კვალი და ნივთების ჩამონათვალიHistory, Archaeology, Ethnology · შემოწმება: 2026-11-13
  6. Power and Presence, გვ. 69 და ჯინისის ნამოსახლარის პალინოლოგიური მონაცემების აბზაციაკადემიური გამოცემის ციფრული ასლი · შემოწმება: 2026-11-13
  7. Karen S. Rubinson, Over the Mountains and Through the Grass, თრიალეთისა და ყარაშამბის ჭურჭლის შედარება, გვ. 251–254 და ფიგ. 2–4აკადემიური გამოცემის ციფრული ასლი · შემოწმება: 2026-11-13
როგორ ვამზადებთ მასალებს
დასაწყისში

ამბები ერთმანეთს უკავშირდება

გააგრძელე კითხვა დაკავშირებულ თემებზე.

მოვლენები
ძველი და გვიანანტიკური ხანა

მტკვარ–არაქსის კულტურა

ადრეული ბრინჯაოს ხანის სოფლები, კერამიკა და რეგიონული კავშირები ჭობარეთისა და სხვა ძეგლების მაგალითზე.

ძვ. წ. IV ათასწლეულის მეორე ნახევარი–III ათასწლეულიწაიკითხე
მოვლენები
ძველი და გვიანანტიკური ხანა

კოლხური მეტალურგია გვიან ბრინჯაოსა და ადრეულ რკინის ხანაში

მადანი, ღუმელი, წიდა და მზა ნივთი: როგორ ადგენენ მკვლევრები დასავლეთ საქართველოს ძველ ლითონდამუშავებას.

დაახლ. ძვ. წ. XV–VI საუკუნეებიწაიკითხე