ისტორიული მოვლენები

მტკვარ–არაქსის კულტურა

ადრეული ბრინჯაოს ხანის სოფლები, კერამიკა და რეგიონული კავშირები ჭობარეთისა და სხვა ძეგლების მაგალითზე.

რას ნიშნავს მტკვარ–არაქსის სახელწოდება

მტკვარ–არაქსის კულტურა სახელწოდებას სამხრეთ კავკასიის ორი დიდი მდინარისგან იღებს. არქეოლოგები მას ხელით დამზადებული, გაპრიალებული შავი და წითელ-შავი ჭურჭლითა და სხვა დამახასიათებელი ნივთებით ამოიცნობენ. მსგავსი მასალა ორივე მდინარის აუზს მიღმაც არის აღმოჩენილი. სამხრეთ კავკასიაში მისი ისტორია ძვ. წ. IV და III ათასწლეულებს მოიცავს. რადიონახშირბადული თარიღების შედარება აჩვენებს, რომ სხვადასხვა მხარეში დასახლებების გაჩენისა და მიტოვების დრო ერთმანეთს ყოველთვის არ ემთხვევა.

რას ვხედავთ ჭობარეთში

სამცხე-ჯავახეთში, ასპინძის მუნიციპალიტეტში მდებარე ჭობარეთის გათხრებმა მტკვარ–არაქსის ნამოსახლარი და სამარხები გამოავლინა. ეს არის ერთი ადგილის მაგალითი, სადაც ერთდროულად შეიძლება დასახლების სივრცისა და დაკრძალვის წესის კვლევა. ძეგლზე უფრო გვიანდელი, გვიანანტიკური ან შუა საუკუნეების სიმაგრის კვალიც არსებობს. ამ ფენების გამიჯვნა აუცილებელია: მოგვიანო კედელი ადრეული ბრინჯაოს ხანის სახლის გეგმის ნაწილად არ უნდა ჩავთვალოთ. გათხრისას ნივთების აღმოჩენასთან ერთად მათი კონტექსტიც უნდა აღირიცხოს. მნიშვნელოვანია, დარჩეს ჩანაწერი, რომელ ფენაში იყო თითოეული ნივთი და რომელ სხვა მასალასთან ერთად აღმოჩნდა.

კერამიკა, საცხოვრებელი და მეურნეობა

ჩობარეთის ნამოსახლარზე გათხრებისას გამოვლინდა ქვის კედლები, დატკეპნილი მიწის იატაკი და ჩრდილოეთ კედელთან მოწყობილი სკამი. აღმოჩენილი ჭურჭლის დიდი ნაწილი წითელ-შავია. იქვე ნაპოვნია ხელსაფქვავები და კაჟის ნამგლის პირები. ამ იარაღის ფორმა და აღმოჩენის გარემო მიწათმოქმედებისა და საკვების დამუშავების კვლევაში გვეხმარება. ცალკეული ჭურჭლის დანიშნულების დასადგენად საჭიროა მისი ფორმის, ნაშთებისა და აღმოჩენის ადგილის ერთად შეფასება.

როგორ ვრცელდება კულტურული ფორმა

მსგავსი ჭურჭლის აღმოჩენა სხვადასხვა ადგილას არქეოლოგებს ამ დასახლებების კავშირების შესწავლის საშუალებას აძლევს. ჭურჭლის მსგავსება თავისთავად ვერ გვიჩვენებს, გადაადგილდნენ ადამიანები, გავრცელდა დამზადების ხერხი თუ თავად ნივთი გადაიტანეს. მტკვარ–არაქსის რადიონახშირბადული ქრონოლოგიის კვლევის ავტორები სამხრეთ კავკასიაშიც დასახლების რამდენიმე ტალღას გამოყოფენ. მათ მიერ განხილული ერთ-ერთი მოდელი კი ძვ. წ. III ათასწლეულში მოსახლეობის ნაწილის კავკასიის ფარგლებს გარეთ გადასვლას უფრო ადრეულ სამეურნეო და საზოგადოებრივ ცვლილებებს უკავშირებს.

სიმაღლე და დასახლების ადგილობრივი არჩევანი

ჭობარეთი ზღვის დონიდან დაახლოებით 1 610 მეტრზე მდებარეობს. ეს მონაცემი მნიშვნელოვანია, რადგან გვახსენებს, რომ კულტურის გავრცელების რუკაში დაბლობიც და მაღალმდებარე ნამოსახლარიც შეიძლება მოხვდეს. მსგავსი ფორმის ჭურჭელი ორივე გარემოში ერთნაირი მეურნეობის არსებობას ვერ ადასტურებს. მაღალ და დაბალ ადგილას სეზონურ პირობებს, წყალსა და გზებზე წვდომას სხვადასხვა მნიშვნელობა ჰქონდა. კონკრეტულ დასახლებაზე დასკვნა უნდა დაეყრდნოს იქ აღმოჩენილ მცენარეულ, ცხოველურ და სხვა მასალას. ჭობარეთის კვლევის მნიშვნელობაც ისაა, რომ ფართო კულტურული ცნების ნაცვლად მკითხველს შეუძლია ერთი კონკრეტული ადგილი შეისწავლოს და შემდეგ სხვა ძეგლებს შეადაროს.

სამარხი და სახლი სხვადასხვა კითხვას პასუხობს

ჩობარეთში არქეოლოგებმა მტკვარ–არაქსის პერიოდის თოთხმეტი ნაგებობა და ცამეტი სამარხი შეისწავლეს. ნაგებობის იატაკი, კედლები და იქ დარჩენილი ნივთები საცხოვრებელი სივრცის მოწყობის კვლევაში გვეხმარება. სამარხის მდებარეობა და მასში აღმოჩენილი ნივთები კი დაკრძალვის წესის შესწავლის საშუალებას იძლევა. ამიტომ არქეოლოგი პირველ რიგში ადგენს, რომელ გარემოში აღმოჩნდა ნივთი, შემდეგ კი მის ფორმას სხვა აღმოჩენებს ადარებს.

რა იცვლება III ათასწლეულში

ძვ. წ. III ათასწლეულის დასაწყისში სამხრეთ კავკასიის ყველა დასახლებას ერთნაირი ბედი არ ჰქონია. რადიონახშირბადული მოდელის მიხედვით, ჩობარეთში მტკვარ–არაქსის ხანის საქმიანობა დაახლოებით ძვ. წ. 3083–2912 წლებით დათარიღებული დროის მონაკვეთის შემდეგ შეწყდა. ახლომდებარე რაბათში კი იმავე ტრადიციის მასალა უფრო გვიანაც გვხვდება, თუმცა თარიღები მცირე რაოდენობის ნიმუშს ეყრდნობა. ეს ორი მაგალითი გვიჩვენებს, რატომ სჭირდება ადრეული ბრინჯაოს ხანის დასასრულის დათარიღებას ცალკეული ძეგლების შედარება.

ერთი ძეგლი, რამდენიმე პერიოდი

ჩობარეთის ნამოსახლარი ზღვის დონიდან დაახლოებით 1 610 მეტრზე მდებარეობს, ახალციხე–ასპინძის რეგიონში. გათხრების ანგარიშში აღწერილია მტკვარ–არაქსის კულტურის ნამოსახლარი და სამარხები. იმავე ძეგლზე გამოვლენილია გვიანანტიკური და შუა საუკუნეების გამაგრებული ადგილიც. ერთ ადგილზე სხვადასხვა ხანის აღმოჩენები თავისთავად არ ადასტურებს, რომ დასახლება მათ შორის უწყვეტად არსებობდა. უფრო სანდო პასუხს გათხრისას დადგენილი ფენები და მათი კავშირები გვაძლევს. ამ შემთხვევაში საცხოვრებელი და სამარხები ადრეული ბრინჯაოს ხანის თემის შესწავლისთვის გამოიყენება. გამაგრებული ადგილი კი სხვა დროისა და სხვა ისტორიული კითხვების მასალაა.

რას გვიჩვენებს ნივთის აღმოჩენის ადგილი

ჩობარეთის ანგარიშში ნაგებობებთან ერთად აღწერილია დამტვრეული და ნაწილობრივ დამწვარი ჭურჭელი, ორნამენტიანი სახურავი და კერის საყრდენები. ძეგლზე მოგვიანო ბრინჯაოს ხანის ფენაც და შუა საუკუნეების ნაგებობებიც აღმოჩნდა. ამიტომ ერთი ადგილიდან მოპოვებული ყველა ნივთი ერთი პერიოდის კუთვნილად ვერ ჩაითვლება. ფენის, ნაგებობისა და სხვა აღმოჩენების აღწერა მკვლევარს ეხმარება, ნივთი სწორ დროსა და გარემოს დაუკავშიროს.

შედარების მასშტაბი

მტკვარ–არაქსის სახელით არქეოლოგები სხვადასხვა ადგილის მასალას ადარებენ. თიხის ნაწარმის, საცხოვრებლის ან დაკრძალვის პრაქტიკის მსგავსება მნიშვნელოვანი მონაცემია. პოლიტიკური საზღვრების აღსადგენად კი სხვა მტკიცებულებაც იქნებოდა საჭირო. ჩობარეთის მასალის სხვა ნამოსახლართა მონაცემებთან შედარებით შეგვიძლია ვიკვლიოთ, რა იყო საერთო და რა იცვლებოდა ადგილობრივი გარემოს მიხედვით.

დამატებით წასაკითხად

წყაროები

მოკლე სარედაქციო მიმოხილვა. საკითხის სრულად შესასწავლად გაეცანი წყაროებს.

  1. მტკვარ-არაქსის კულტურასაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-09
  2. Kakhiani და სხვ. — Archaeological investigations at ChobaretiAncient Near Eastern Studies; Monash University · შემოწმება: 2026-11-09
  3. კახა კახიანი და თანაავტორები, ჩობარეთის 2020 წლის გათხრების მოკლე ანგარიში, გვ. 125საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნული სააგენტო · შემოწმება: 2026-11-13
  4. Origins, endings and temporal pluralities, შესავალი, სივრცითი გავრცელება და დასკვნაAntiquity · შემოწმება: 2026-11-13
როგორ ვამზადებთ მასალებს
დასაწყისში

ამბები ერთმანეთს უკავშირდება

გააგრძელე კითხვა დაკავშირებულ თემებზე.

მოვლენები
ძველი და გვიანანტიკური ხანა

შულავერი–შომუთეფეს კულტურა და ადრეული მიწათმოქმედება

რას გვიჩვენებს ქვემო ქართლის ნეოლითური სოფლები მიწათმოქმედებაზე, თიხის ჭურჭელსა და ყურძნის გამოყენებაზე.

ძვ. წ. VI ათასწლეულიწაიკითხე
მოვლენები
ძველი და გვიანანტიკური ხანა

თრიალეთის ყორღანები და შუა ბრინჯაოს ხანა

რას ამბობს დიდი გორასამარხების აგებულება, სამარხეული ნივთები და რიტუალი ბრინჯაოს ხანის საზოგადოებაზე.

ძვ. წ. III ათასწლეულის ბოლო–II ათასწლეულის შუა ხანაწაიკითხე