ისტორიული მოვლენები

შულავერი–შომუთეფეს კულტურა და ადრეული მიწათმოქმედება

რას გვიჩვენებს ქვემო ქართლის ნეოლითური სოფლები მიწათმოქმედებაზე, თიხის ჭურჭელსა და ყურძნის გამოყენებაზე.

სოფელი როგორც არქეოლოგიური წყარო

მარნეულის მხარეში შულავრის გორა და გადაჭრილი გორა სამხრეთ კავკასიის ადრეული სამიწათმოქმედო დასახლებების შესასწავლად მნიშვნელოვანი ადგილებია. შულავერი–შომუთეფეს სახელწოდება მონათესავე არქეოლოგიურ ძეგლებს აერთიანებს; მისი მეორე ნაწილი დღევანდელ აზერბაიჯანში მდებარე ძეგლს უკავშირდება. კულტურის სახელი მკვლევართა სამუშაო ტერმინია. ის არ გვაძლევს ამ მოსახლეობის თვითსახელწოდებას, ენას ან მოგვიანებით შექმნილი სახელმწიფოების საზღვრებს. ძვ. წ. VI ათასწლეულის შესახებ ინფორმაციას საცხოვრებელი ფენები და იქ დატოვებული ნივთები გვაწვდის, რადგან ადგილობრივი წერილობითი ცნობები ამ ხანისთვის არ არსებობს.

საკვების მოყვანა და შენახვა

ნეოლითურ სოფლებში მიწათმოქმედება და მეცხოველეობა საკვების მოპოვების მნიშვნელოვანი გზები იყო. დღევანდელ აზერბაიჯანში, ჰაჯი ელამხანლი თეფეზე, გათხრებმა ხორბლისა და ქერის ნაშთები გამოავლინა. შინაურ ცხოველთა ნაშთებს შორის ცხვრისა და თხის ძვლები ჭარბობდა. მიწათმოქმედება გულისხმობდა თესლის შენარჩუნებას, შესაფერისი დროის შერჩევას და მოსავლის იმ ნაწილის შენახვას, რომელიც მაშინვე არ იხარჯებოდა. კერამიკული ჭურჭელი ამ ყოველდღიურ საქმესთან მჭიდროდ არის დაკავშირებული. თუმცა დიდი ჭურჭლის დანახვა თავისთავად არ გვამცნობს, კონკრეტულად რა ედო მასში. ნამოსახლარში აღმოჩენილი ჭურჭლის დანიშნულების დასადგენად ერთმანეთს ადარებენ მის ფორმას, აღმოჩენის ადგილს და შიგნით ან კედელში დარჩენილ კვალს. ერთი სოფლის მონაცემები მთელ სამხრეთ კავკასიაში ცხოვრების ერთნაირ წესს არ ნიშნავს.

თიხის სახლები და ჭურჭელი

გამოკვლეულ ნამოსახლარებში მრგვალი გეგმის თიხის აგურით ნაგები შენობებიც გვხვდება. შენობის ფორმისა და ნივთების განლაგების შესწავლა საშუალებას იძლევა დაისვას კითხვები: სად ინახავდნენ საკვებს, რომელი სივრცე იყო ყოველდღიური საქმიანობისთვის, შეიცვალა თუ არა დასახლება დროთა განმავლობაში? ერთი შენობის გეგმა ყველა ამ კითხვას ვერ პასუხობს. მკვლევარს ნივთი მხოლოდ მაშინ აძლევს სივრცის შესახებ მყარ ინფორმაციას, როცა იცის, რომელ ფენაში და რა მდგომარეობაში იპოვეს. ამავე მიზეზით გათხრის ჩანაწერები ისეთივე მნიშვნელოვანია, როგორც მუზეუმში გამოფენილი ჭურჭელი.

ღვინის ადრეული ქიმიური კვალი

2017 წლის კვლევამ შულავრისა და გადაჭრილი გორების ნეოლითურ ჭურჭელში ღვინის მჟავისა და სხვა ორგანული ნაერთების კვალი აღწერა. ავტორებმა ჭურჭლის ნიმუშები გარემოსა და მცენარეულ მონაცემებთან ერთად შეაფასეს და მიღებული შედეგი ყურძნის ღვინოს დაუკავშირეს. ავტორები ღვინის ყველაზე ადრეულ მტკიცებულებას დაახლოებით ძვ. წ. 6000–5800 წლებს უკავშირებენ. კვლევაში განხილული ზოგი ნატეხი უფრო გვიანდელი კონტექსტიდანაა. განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს შედარებას: ნაერთი შეიძლება ჭურჭელში შენახული საკვებიდან იყოს დარჩენილი, მაგრამ ნიმუშში გარემოდანაც მოხვდეს. ამიტომ კვლევაში ნიადაგის ნიმუშებისა და დამატებითი ნიშნების შემოწმებას გადამწყვეტი ადგილი უჭირავს.

რისი თქმა შეიძლება და რისი არა

ქიმიური ანალიზი გვაწვდის ადრეულ მტკიცებულებას ყურძნის გამოყენებისა და სავარაუდო ღვინის დამზადების შესახებ. იგი ვერ გვაძლევს იმდროინდელ რეცეპტს, სასმლის გემოს ან მის მოხმარებასთან დაკავშირებულ რიტუალს. ნეოლითური ჭურჭლის თანამედროვე ქვევრთან შედარება საინტერესო კითხვაა, მაგრამ მსგავსება უწყვეტი, უცვლელი ტექნოლოგიის დასამტკიცებლად საკმარისი არ არის. ასევე სასარგებლოა გავარჩიოთ ყურძნის ნაყოფის გამოყენება, ვაზის მოშინაურება და ღვინის დამზადება: ეს სამი ცნება ერთმანეთთან კავშირშია, თუმცა მათ დასადგენად ერთი და იგივე მტკიცებულება ყოველთვის არ გამოდგება.

ნიმუში და საკონტროლო შედარება

ღვინის ქიმიური კვალის კვლევა კარგად აჩვენებს, რატომ არ კმარა ერთი ნივთიერების პოვნა. ჯერ საჭიროა გავიგოთ, რა ნაერთები გვხვდება ჭურჭლის კედელში; შემდეგ შევადაროთ ისინი იმავე ადგილიდან აღებულ ნიადაგსა და შესადარებელ მცენარეულ პროდუქტებს. მკვლევრები ღვინის მჟავას სხვა ორგანულ მჟავებთან ერთად განიხილავენ. მათი მიზანია დადგინდეს, რამდენად თანხვდება ნაერთთა ერთობლიობა ყურძნის პროდუქტს. ამ პროცესში ჭურჭლის ძველი ასაკი, მისი შემადგენლობა და ნივთიერების დღემდე შენახვის პირობები ერთმანეთს ავსებს. დასკვნა რამდენიმე დამოუკიდებელი მეთოდით მიღებულ შედეგებს ეყრდნობა. ამიტომ სტატიის სათაურში სიტყვა ადრეული უფრო ზუსტია, ვიდრე ისეთი აბსოლუტური განცხადება, რომელიც მსოფლიოს ყველა გამოუკვლეველ ნამოსახლარს გამორიცხავდა.

როდის შეიძლება ეს მონაცემი სოფლის ისტორიად წავიკითხოთ

თუ ნაერთები რამდენიმე ჭურჭელსა და ორივე ძეგლზე გვხვდება, ეს უფრო საინტერესოა, ვიდრე ერთ შემთხვევით ნატეხში აღმოჩენილი კვალი. თუმცა არც ეს გვეუბნება, რა სიხშირით ამზადებდა სასმელს თითო ოჯახი, ვის ჰქონდა მის გამოყენებაზე წვდომა ან სასმელი ყოველდღიურ სუფრას ეკუთვნოდა თუ განსაკუთრებულ შეკრებას. ასეთი კითხვის დასმა მნიშვნელოვანია არა უცნობი დეტალების გამოგონებისთვის, არამედ კვლევის შემდეგი ნაბიჯის გასაგებად. საგნის აღმოჩენის სივრცის, მისი მოცულობისა და სხვა ნივთების სიახლოვის შესწავლა შეიძლება საქმიანობის ფორმებზე მიგვანიშნებდეს. ნეოლითის ისტორიის სწავლებისას სწორედ ამ მაგალითით შეიძლება ავხსნათ, როგორ გადავდივართ ნივთიდან ადამიანის საქმიანობაზე, თითოეული ნაბიჯის მტკიცებულების ცალ-ცალკე შემოწმებით.

რატომ არის ნამოსახლარი მნიშვნელოვანი

ამ დასახლებათა ისტორია მხოლოდ ერთი პროდუქტის აღმოჩენით არ ამოიწურება. აქ შეიძლება დავაკვირდეთ, როგორ გახდა თიხის ჭურჭელი, საცხოვრებელი სივრცე და მცენარეების მართვა სოფლის ცხოვრების ნაწილი. დმანისთან შედარება ორი სრულიად სხვადასხვა ეპოქის განსხვავებას კარგად აჩვენებს: პალეოლითის ძეგლზე მკვლევარი ადრეული ადამიანების გავრცელებას სწავლობს, ნეოლითურ სოფელში კი საკვების წარმოებასა და დასახლებული სივრცის მოწყობას. მტკვარ–არაქსის კულტურასთან შედარება წყაროს სიზუსტეს მოითხოვს. რომან ჰოვსეფიანის კვლევა გვიანნეოლითურ მეურნეობაში მარცვლეულის, პარკოსნებისა და ზეთოვანი მცენარეების მრავალფეროვნებას აღწერს, ბრინჯაოს ხანაში კი მარცვლეულის უფრო გამოკვეთილ როლს აღნიშნავს. ავტორი თავად მიუთითებს, რომ ძეგლების არქეობოტანიკური შესწავლის ხარისხი არათანაბარია. ამიტომ ამ შედარებით ვერც ყველა სოფლის ერთნაირ მეურნეობას დავადგენთ და ვერც ათასწლეულების განმავლობაში ოჯახების უწყვეტ ისტორიას აღვადგენთ.

რა შეამოწმეს ჭურჭლის კედლებში

გადაჭრილ გორასა და შულავერის გორაზე აღმოჩენილი თიხის ნატეხების ნაწილი დიდი ჭურჭლის ძირებიდან იყო. თიხის ფორებში ნივთიერების კვალი შეიძლება სითხის გაქრობის შემდეგაც დარჩეს. 2017 წლის კვლევაში ჭურჭლის ნიმუშებში ორგანული მჟავები შეამოწმეს და შედეგები თანმხლები ნიადაგის ნიმუშებს შეუდარეს. ყურძნის კვალის ამოცნობისას მთავარი მაჩვენებელი ღვინის მჟავაა. ავტორებმა სხვა ორგანული მჟავებიც განიხილეს და ქიმიური შედეგი ძეგლზე აღმოჩენილ მცენარეულ კვალსა და ჭურჭლის არქეოლოგიურ კონტექსტს შეუჯერეს. სწორედ რამდენიმე სახის მონაცემის დამთხვევამ მისცა მათ საფუძველი, ნარჩენები ყურძნის ღვინის კვალად განემარტათ. ცალკე ნიმუშის შეფასება ფონურ ნიადაგთან შედარებაზეა დამოკიდებული: მაგალითად, SG-IV-20-ში ღვინის მჟავის დაბალი კონცენტრაცია ავტორებმა სუსტ ნიშნად მიიჩნიეს.

ჭურჭელი სოფლის ეკონომიკაში

ასეთი დიდი ჭურჭელი მიწათმოქმედი სოფლისთვის ფასეული ნივთი იყო. მისი დამზადება, გამოწვა და საცხოვრებელ სივრცეში განთავსება შრომას მოითხოვდა, ხოლო მოცულობა შესაძლებელს ხდიდა, პროდუქტი ერთი კვების ან ერთი სამუშაო დღის ფარგლებს მიღმა გამოეყენებინათ. ყველა ჭურჭლის დანიშნულება ერთნაირი არ ყოფილა. ცალკეული ნიმუშების ღვინის კვალად ინტერპრეტაცია არ ნიშნავს, რომ იმავე ფორმის ყველა ჭურჭელში ღვინოს ინახავდნენ. არქეოლოგიური მასალა გვაძლევს საშუალებას ვიმსჯელოთ იმაზე, რისი დამზადება და შენახვა შეეძლოთ ამ სოფლებს. დარჩენილ ნატეხებში კი ვერ ამოვიკითხავთ ვაზის კონკრეტულ ჯიშს, სასმლის გემოს ან იმას, რამდენი ოჯახი მის წარმოებაში მონაწილეობდა.

დამატებით წასაკითხად

წყაროები

მოკლე სარედაქციო მიმოხილვა. საკითხის სრულად შესასწავლად გაეცანი წყაროებს.

  1. McGovern და სხვ. — Early Neolithic wine of Georgia in the South Caucasus (2017)PNAS; PubMed Central · შემოწმება: 2026-11-11
  2. McGovern და სხვ., სამხრეთ კავკასიის ადრეული ნეოლითური ღვინოProceedings of the National Academy of Sciences · შემოწმება: 2026-11-09
  3. რომან ჰოვსეფიანი — მტკვარ–არაქსის კულტურის მიწათმოქმედება და მცენარეული საკვებიPaléorient 41(1), 2015, 69–82 · შემოწმება: 2026-11-11
  4. Nishiaki და სხვ. — Hacı Elamxanlı Tepe-ის გათხრები და საკვების წარმოებაAntiquity · შემოწმება: 2026-11-11
როგორ ვამზადებთ მასალებს
დასაწყისში

ამბები ერთმანეთს უკავშირდება

გააგრძელე კითხვა დაკავშირებულ თემებზე.

მოვლენები
ძველი და გვიანანტიკური ხანა

დმანისი და ადრეული ადამიანები

როგორ გვიჩვენებს დმანისის ნამარხები და ქვის იარაღები აფრიკის გარეთ ადრეული ადამიანების გავრცელებას.

დაახლ. 1,85–1,77 მილიონი წლის წინწაიკითხე
მოვლენები
ძველი და გვიანანტიკური ხანა

მტკვარ–არაქსის კულტურა

ადრეული ბრინჯაოს ხანის სოფლები, კერამიკა და რეგიონული კავშირები ჭობარეთისა და სხვა ძეგლების მაგალითზე.

ძვ. წ. IV ათასწლეულის მეორე ნახევარი–III ათასწლეულიწაიკითხე