ისტორიული მოვლენები

იბერია რომსა და ირანს შორის

ქართლის მმართველების არჩევანი, სომხეთის საკითხი და მცხეთა–არმაზის წერილობითი მემკვიდრეობა I–III საუკუნეებში.

რომსა და ირანს შორის მდებარეობა

პომპეუსის ხანიდან რამდენიმე თაობის შემდეგ იბერიის სამეფო კვლავ ჩანს როგორც მოქმედი მონაწილე კავკასიის პოლიტიკაში. სამხრეთით მდებარე სომხეთის ტახტი რომისა და ირანული ძალების დაპირისპირების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი საკითხი იყო. ამ მეზობლობას იბერიისთვის ჰქონდა როგორც საფრთხე, ისე შესაძლებლობა: მეფეებს შეეძლოთ ზოგჯერ მფარველი ეძებნათ, ზოგჯერ კი საკუთარი დინასტიური ინტერესით ემოქმედათ. სამი საუკუნე ერთ უცვლელ საერთაშორისო სისტემას არ წარმოადგენდა. მაგალითად, 224 წელს არშაკიდთა დინასტიის დამხობამ და სასანიანთა აღზევებამ რეგიონის ძალთა ურთიერთობა გარდაქმნა. ამიტომ ამ პერიოდის ყველა ირანული მხარე უბრალოდ ერთი და იმავე სახელით არ უნდა მოვიხსენიოთ.

სომხეთის ტახტი I საუკუნეში

ტაციტუსი სომხეთის ტახტისთვის დაპირისპირების აღწერისას იბერიის მეფე ფარსმანსა და მის ძმას, მითრიდატეს, იხსენიებს. ეპიზოდი აჩვენებს, რომ იბერიის სამეფო სახლის ინტერესები ქვეყნის საზღვრებს სცილდებოდა. ტაციტუსის ცნობით, ტიბერიუსმა ძმები შეარიგა და სომხეთის ტახტის მოსაპოვებლად მითრიდატე შეარჩია. შემდეგ იბერიელები სომხეთში შეიჭრნენ და არტაშატი დაიკავეს. ამგვარად, ადგილობრივი დინასტიური ინტერესი რომის აღმოსავლურ პოლიტიკას დაუკავშირდა. რომაული და პართიული ინტერესი მნიშვნელოვანი იყო, მაგრამ მოქმედებაში ადგილობრივი მმართველებიც მონაწილეობდნენ. იმავე სახელის მქონე მეფეების ერთმანეთისგან გარჩევა აუცილებელია: ტაციტუსთან I საუკუნის ფარსმანი და ადრიანეს ხანის დიონის ეპიტომეში მოხსენიებული ფარსმანი სხვადასხვა ქრონოლოგიურ გარემოს ეკუთვნიან. დიონის ტექსტი ანტონინუსის ხანაში იბერიის მმართველის რომში ჩასვლასაც აღწერს. ამიტომ მხოლოდ ერთი სახელის დამთხვევა ორი საუკუნის ეპიზოდების გასაიგივებლად არ გამოდგება. ტაციტუსის მონათხრობიც რომაული პოლიტიკური ისტორიის ნაწილია. იგი ყურადღებას აქცევს იმ მოვლენებს, რომლებიც რომის კარსა და მის მოწინააღმდეგეებს ეხებოდა.

არმაზისხევის ორენოვანი წარწერა

1940 წელს არმაზისხევში აღმოჩენილი ქვის ეპიტაფია ბერძნულ და არამეულ ტექსტებს შეიცავს. იგი ახ. წ. II საუკუნეს მიეკუთვნება. წარწერა სერაფიტს იხსენიებს და სახელებთან ერთად ადგილობრივი მაღალი წრის ოჯახურ კავშირებსა და თანამდებობებზეც გვაწვდის ცნობებს. ერთ ქვაზე ორი წერილობითი ფორმის არსებობა საშუალებას გვაძლევს ტექსტები ერთმანეთს შევადაროთ. ისინი კვლევისთვის განსაკუთრებით საინტერესოა, რადგან მხოლოდ გარედან დაწერილ ამბავზე აღარ ვართ დამოკიდებული. თუმცა საფლავის წარწერა ადმინისტრაციის სრული აღწერა არ არის და აქ დაფიქსირებული სახელები მოსახლეობის ენებისა და სოციალური მოწყობის სრულ სურათს ვერ გვაძლევს.

სახელები, ტიტულები და წყაროთა სხვაობა

ბერძნული და არამეული ტექსტის შედარებისას შესაძლოა მკვლევრებს სახელების წაკითხვისა და ტიტულების მნიშვნელობის შესახებ განსხვავებული დასკვნები ჰქონდეთ. ამ სხვაობამ შეიძლება ორი ცალკე პრობლემა დაგვანახოს: რას ნიშნავს თავად ტერმინი და როგორ ეწერა იგი კონკრეტულ დამწერლობაში? მეფეებისა და თანამდებობების განხილვისას სასარგებლოა ჯერ კონკრეტული ეპიზოდის დროის დადგენა, შემდეგ სხვადასხვა წყაროს სიტყვების შედარება. რომაული მატიანე, ადგილობრივი ეპიტაფია და არქეოლოგიური ნივთი ერთსა და იმავე ინფორმაციას არ გვაწვდის. სწორედ ამიტომ მათი ერთად გამოყენება გვეხმარება, მმართველთა დიდი პოლიტიკის გვერდით ადგილობრივი საზოგადოების ნაწილიც დავინახოთ.

მცხეთის ელიტა ორენოვან ტექსტში

არმაზის წარწერის ტექსტები მხოლოდ ორი ენის გამოყენებას არ გვიჩვენებს. სერაფიტის ნათესაური კავშირების ხსენება გვახსენებს, რომ სოციალური სტატუსის წარმოჩენას ნათესაობისა და თანამდებობის დასახელებაც ემსახურებოდა. დაკრძალვის ტექსტში შერჩეული ცნობები იმაზე მიანიშნებს, რა ჩათვალა დამკვეთმა ხსოვნისთვის მნიშვნელოვანად. თუმცა ეპიტაფიიდან ვერ დავასკვნით, რომ მოსახლეობის უმრავლესობა იმავე ენებზე წერდა ან კითხულობდა. წარწერის დამკვეთის წრე საზოგადოების ერთი ნაწილია. სასწავლო შედარებისთვის კარგი მაგალითია ბერძნული და არამეული ტექსტების განლაგების ნახვა და იმის მონიშვნა, რა ინფორმაციაა ორივე მხარეს და რა შეიძლება განსხვავებული ფორმით იყოს გადმოცემული.

რომაული ტექსტის ინტერესები

ტაციტუსის მონათხრობში სომხეთის მეფობის საკითხი რომის საგარეო და დინასტიურ პოლიტიკასთან ერთად ჩანს. იბერიელი მმართველები ტექსტში მაშინ ხვდებიან, როცა ავტორისთვის უფრო დიდი პოლიტიკური ამბის ნაწილია მათი მოქმედება. ეს წყაროს სარგებლიანობას არ ამცირებს, მაგრამ გვიხსნის, რატომ არის აღწერილი ზოგი ეპიზოდი ვრცლად და რატომ არაფერს ვიგებთ სხვა წლების შესახებ. ადგილობრივი წარწერისა და რომაული თხრობის შედარება ორი განსხვავებული მასშტაბის გაერთიანების შესაძლებლობას იძლევა: ერთში ჩანს სამეფო ოჯახის რეგიონული გავლენა, მეორეში კი ის ენა და სახელები, რომლებითაც ადგილობრივი მაღალი წრე საკუთარ თავს წარმოაჩენდა.

III საუკუნის ცვლილება და შემდეგი თემა

ირანში სასანიანთა გაძლიერებით რეგიონში ახალი პირობები გაჩნდა. ქართლის მმართველთა არჩევანს სამხედრო ძალის, დინასტიური კავშირებისა და მეზობელი სამეფოების მდგომარეობის მიხედვით უნდა შევხედოთ. ამ ამბის გაგრძელებაა IV საუკუნის გაქრისტიანება, თუმცა პოლიტიკურ კავშირსა და რელიგიური ცვლილების მიზეზს ავტომატურად ვერ გავაიგივებთ. არმაზის წარწერა გვახსენებს, რომ ქრისტიანობამდე აქ მრავალფეროვანი წერილობითი და კულტურული გარემო არსებობდა. მკითხველისთვის მთავარია დაინახოს, როგორ შეიცვალა ქართლის არჩევანი პომპეუსის დროიდან გვიანანტიკურ ხანამდე, და არ ჩათვალოს, რომ იბერია მთელი ამ დროის განმავლობაში ერთი იმპერიის უცვლელ დაქვემდებარებაში იყო.

სერაფიტის სტელა და სამეფო კარის ოჯახი

არმაზში 1940 წელს აღმოჩენილი სტელა ახ. წ. II საუკუნით თარიღდება. ეს სერაფიტის საფლავის წარწერაა. მასში მოხსენიებულია როგორც მისი მამა, პიტიახში ზევახი, ისე მეუღლე იოდმანგანე, რომელიც სამეფო კართან იყო დაკავშირებული. სტელა განსაკუთრებით ფასეულია იმის გამო, რომ პირადი ოჯახის მოსახსენებელ ტექსტში მაღალი მოხელეების სახელები და მათი თანამდებობებიც იკითხება. ამგვარად, სამეფოს შესახებ ცნობას მხოლოდ უცხოელი ისტორიკოსის თხრობიდან არ ვიღებთ. წარწერით ვხედავთ, როგორ იყო ერთი გავლენიანი ოჯახი დაკავშირებული მეფის კართან და როგორ ასახელებდა საკუთარ სტატუსს.

რას ნიშნავს ორი ენა ერთ ქვაზე

სტელაზე ბერძნული და არამეული ტექსტებია. მათი ძირითადი შინაარსი ერთმანეთს შეესაბამება, თუმცა არამეული ნაწილი დამატებით ცნობებს შეიცავს. ორივე ტექსტის შედარება სახელებისა და თანამდებობების ამოცნობაში ეხმარება მკვლევარს. ენების არჩევანი გვიჩვენებს, რა წერილობითი ტრადიციები არსებობდა სამეფო გარემოში. თუმცა ერთი ოჯახის წარწერიდან ვერ გავიგებთ, რა ენებზე საუბრობდა იბერიის მთელი მოსახლეობა ან როგორ იყენებდნენ წერას ქვეყნის სხვა მხარეებში.

პიტიახში და ადგილობრივი მმართველობა

პიტიახშის ტიტული გვახსენებს, რომ ქართლის მეფის ხელისუფლების გვერდით არსებობდა მაღალი თანამდებობები, რომელთა გაგებაშიც რეგიონული პოლიტიკური ტრადიციების ცოდნა გვეხმარება. არმაზში სხვადასხვა წარწერისა და ნივთის აღმოჩენა საშუალებას იძლევა ტიტული კონკრეტულ პირებს დაუკავშირდეს. ტიტულს ჩვეულებრივ ირანულ წარმოშობას უკავშირებენ, თუმცა მისი ზუსტი ეტიმოლოგია სადავოა. ამ ტიტულის გამოყენება კი თავისთავად ვერ ადგენს, ვინ იღებდა სამეფოს ყველა საგარეო გადაწყვეტილებას.

დამატებით წასაკითხად

წყაროები

მოკლე სარედაქციო მიმოხილვა. საკითხის სრულად შესასწავლად გაეცანი წყაროებს.

  1. იბერიასაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-09
  2. არმაზის ბილინგვასაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-09
  3. ტაციტუსი — ანალები, VI.28–51Loeb Classical Library; University of Chicago · შემოწმება: 2026-11-09
  4. Bilingual Inscription of Armaziსაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-09
  5. ArmaziEncyclopaedia Iranica · შემოწმება: 2026-11-09
  6. დიონ კასიოსი — წიგნი LXIX, §15.1–2Loeb Classical Library / LacusCurtius · შემოწმება: 2026-11-11
  7. დიონ კასიოსის ეპიტომეში დაცული LXIX.15.3 — ანტონინუსის ხანაLoeb Classical Library / LacusCurtius · შემოწმება: 2026-11-11
  8. ვერნერ ზუნდერმანი — BIDAXŠEncyclopaedia Iranica · შემოწმება: 2026-11-11
  9. ა. შ. შაჰბაზი — სასანიანთა დინასტიაEncyclopaedia Iranica · შემოწმება: 2026-11-11
როგორ ვამზადებთ მასალებს
დასაწყისში

ამბები ერთმანეთს უკავშირდება

გააგრძელე კითხვა დაკავშირებულ თემებზე.

მოვლენები
ძველი და გვიანანტიკური ხანა

ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად მიღება

ქართლის სამეფოს გაქრისტიანება, რომელმაც ქვეყნის კულტურულ და პოლიტიკურ განვითარებაზე ღრმა გავლენა მოახდინა.

IV საუკუნე — ზუსტი წელი სადავოაწაიკითხე
მოვლენები
ძველი და გვიანანტიკური ხანა

ქართლის სამეფოს წარმოშობა და ფარნავაზის ტრადიცია

მცხეთის პოლიტიკური აღმავლობა და ფარნავაზის შესახებ გვიანდელი თხრობის შედარება სხვა წყაროებთან.

ძვ. წ. IV–III საუკუნეებიწაიკითხე
მოვლენები
ძველი და გვიანანტიკური ხანა

პომპეუსის ლაშქრობა ქართლსა და კოლხეთში

ძვ. წ. 65 წლის კავკასიური კამპანია რომის აღმოსავლური ომებისა და ადგილობრივი მმართველების არჩევანის ფონზე.

ძვ. წ. 65 წელიწაიკითხე