ისტორიული მოვლენები

ქართლის სამეფოს წარმოშობა და ფარნავაზის ტრადიცია

მცხეთის პოლიტიკური აღმავლობა და ფარნავაზის შესახებ გვიანდელი თხრობის შედარება სხვა წყაროებთან.

ქართლი და იბერია

ანტიკურ ბერძნულ და რომაულ ტექსტებში აღმოსავლეთ და სამხრეთ საქართველოს მნიშვნელოვანი პოლიტიკური ერთეული იბერიად არის ცნობილი. ადგილობრივ ისტორიულ ტრადიციაში მას ქართლი ეწოდება. სასწავლო რუკაზე ამ სახელების ერთად ჩვენება გამოსადეგია, მაგრამ მათი გამოყენება ყოველთვის კონკრეტულ ტექსტსა და პერიოდს უნდა დავუკავშიროთ. ანტიკური იბერია დღევანდელ საქართველოს სახელმწიფო საზღვრებს არ ემთხვევა. ასევე სხვა ადგილია იბერიის ნახევარკუნძული დასავლეთ ევროპაში. ქართლის სამეფოს წარმოშობის კითხვა მოიცავს რამდენიმე საკითხს: როგორ გაიზარდა პოლიტიკური ცენტრი, როგორ გაჩნდა მეფის ხელისუფლება და როდის მივიდა ცნობა ამის შესახებ ჩვენამდე.

მცხეთა და გზების მნიშვნელობა

მცხეთის გარემო მდინარეების შესართავთან და მნიშვნელოვანი გზების სიახლოვეს მდებარეობს. ასეთი მდებარეობა ხელს უწყობს ხალხის, საქონლისა და ინფორმაციის გადაადგილებას, თუმცა ხელსაყრელი მდებარეობა სამეფოს წარმოშობის ასახსნელად საკმარისი არ არის. პოლიტიკური ცენტრის განვითარებაში მონაწილეობდნენ ადგილობრივი მმართველები და სხვადასხვა მხარესთან დაკავშირებული ჯგუფები. ძეგლებისა და დასახლებათა განაწილების კვლევა გვაწვდის მასალას იმის გასააზრებლად, რომ ორგანიზებული ცენტრი ერთ დღეში ვერ გაჩნდებოდა. ანტიკური ავტორის ცნობაც ფრთხილად უნდა გამოვიყენოთ: სტრაბონი ჩამოყალიბებულ იბერიაზე წერს და მისი აღწერა ძვ. წ. III საუკუნის დასაწყისის ყოველი დეტალის დასადასტურებლად არ გამოდგება.

ფარნავაზი მატიანეში

„ქართლის ცხოვრებაში“ ფარნავაზის გამეფებას წინ უძღვის აზოსთან დაპირისპირება. თხრობის მიხედვით, ფარნავაზმა ქუჯის მხარდაჭერა მიიღო, აზო დაამარცხა და მცხეთაში დაბრუნდა. მემატიანე ფარნავაზს რვა ერისთავისა და სპასპეტის დანიშვნასაც მიაწერს. ამ დეტალებით ტექსტი გვიჩვენებს, როგორ ხსნიდა გვიანდელი ქართული ისტორიული ტრადიცია მეფობის დასაწყისსა და სამეფოს მოწყობას. მოთხრობა აღწერილ ხანაზე ბევრად გვიანაა ჩაწერილი. ამიტომ მმართველობის ამგვარი მოწყობის დათარიღებას დამოუკიდებელი მტკიცებულება სჭირდება.

ტრადიცია და დასამოწმებელი ცნობები

ქართული მატიანე ქართლის ადრეულ ისტორიას ალექსანდრე მაკედონელსა და აზოს უკავშირებს. სტრაბონი სხვა ამბავს გვიამბობს: ალექსანდრემ მენონი ჯარისკაცებთან ერთად ოქროს საბადოებთან გაგზავნა. ამ ცნობაში ალექსანდრეს მიერ ქართლში პირადად ლაშქრობა აღწერილი არ არის. ჟურნალ „იბერია–კოლხეთში“ გამოქვეყნებული კვლევა ალექსანდრეს პირად ლაშქრობას უარყოფს და აზონის მაკედონელთა მხარდაჭერით მოქმედებას შესაძლო ახსნად განიხილავს. მატიანის ცნობა ფარნავაზის მწიგნობრობაზეც გვიანდელი ტრადიციაა. ქართული დამწერლობის გამოყენების დამოუკიდებელ მტკიცებულებას V საუკუნის წარწერები გვაძლევს.

რატომ ვერ კმარა გამეფების ერთი თარიღი

სამეფოს ჩამოყალიბების დასათარიღებლად სასურველია გავარჩიოთ ყველაზე ადრეული არქეოლოგიური ცვლილება, სახელის პირველი შემონახული ხსენება და მატიანეში მეფის გამეფების ამბავი. არცერთი მათგანი იმავე მოვლენას არ აღწერს. დასახლების ზრდა შეიძლება სამეფო ტიტულის გამოყენებამდე დაიწყოს. სახელის გვიანდელი შემონახული ხსენება კი არ ნიშნავს, რომ პოლიტიკური ერთეული მხოლოდ იმ წელს გაჩნდა. ფარნავაზის თხრობის სასწავლო ქრონოლოგიაში ამიტომ საუკუნეთა შუალედი უფრო გამართულია, ვიდრე ერთ კონკრეტულ წელზე უპირობო მითითება. ცალკე შეიძლება განვიხილოთ, რომელ გამოცემაში როგორ არის წარმოდგენილი ტრადიციული რიგი და რა შეუძლია ამ რიგის გადამოწმება.

რა მოვძებნოთ სტრაბონთან

სტრაბონის „გეოგრაფიის“ XI.3.1-ში იბერიის ქალაქები, დასახლებები, ბაზრები და საზოგადოებრივი შენობებია აღწერილი. XI.3.4–5 ქვეყნისკენ მიმავალ გასასვლელებს ეხება, ხოლო XI.3.6 მოსახლეობას ოთხ ჯგუფად ყოფს. ავტორი გამოყოფს სამეფო გვარს, ქურუმებს, მეომრებსა და მიწისმოქმედებს; მეოთხე ჯგუფს მეფის მონებად მოიხსენიებს და მათ სამეურნეო საქმიანობას უკავშირებს. ეს ანტიკური ავტორის სქემაა და არა მოსახლეობის თანამედროვე აღწერა. ტექსტი გვიჩვენებს, როგორ წარმოედგინა მას მეფის ხელისუფლება და ქვეყნის მოწყობა. ამ ცნობებით სივრცისა და საზოგადოების შესახებ კითხვების დასმა შეგვიძლია, მაგრამ მათი ფარნავაზის ეპოქაში პირდაპირ გადატანა დაუშვებელია. სტრაბონი ფარნავაზის გამეფების თანადროული ავტორი არ არის და ქართული მატიანის ყველა დეტალს დამოუკიდებლად ვერ ადასტურებს.

სამეფო როგორც ხანგრძლივი ცვლილება

ფარნავაზის ამბავი ქართლის სამეფოს დასაწყისზე გვიანდელ ქართულ ტრადიციას გვაცნობს. მომდევნო საუკუნეებზე ბერძნულ-რომაული ავტორებიც გვაწვდიან ცნობებს. მაგალითად, პომპეუსის ლაშქრობა იბერიაში ძვ. წ. 65 წელს მოხდა, მითრიდატეს წინააღმდეგ რომის ომის კონტექსტში. მის შემდეგ იბერია ბერძნულ და რომაულ წყაროებში უფრო ხშირად იხსენიება. ეს ცნობები სამეფოს ისტორიის სხვა ეტაპს ეხება და ფარნავაზის მეფობის დეტალებს პირდაპირ ვერ ადასტურებს.

მცხეთა და ქართლის პოლიტიკური ცენტრი

ფარნავაზის ამბავში განსაკუთრებული ადგილი მცხეთას უჭირავს. სტრაბონის აღწერაშიც იბერიის დასახლებები და გზები ერთმანეთს უკავშირდება. მცხეთის მნიშვნელობის გასაგებად ცალკე უნდა განვიხილოთ, რას ამბობს მატიანე ტახტის დამკვიდრებაზე და რას გვეუბნება გეოგრაფიული გარემო სხვადასხვა მხარესთან კავშირის შესახებ.

რას ხსნის ფარნავაზისა და ქუჯის თხრობა

„ქართლის ცხოვრების“ თხრობაში ფარნავაზი ქუჯის აზოს წინააღმდეგ ერთობლივ მოქმედებას სთავაზობს. ქუჯი შეთავაზებას იღებს. მოგვიანებით, მატიანისავე ცნობით, ფარნავაზი ქუჯის თავის დას შერთავს და ეგრისში ერისთავად ამტკიცებს. ამ თხრობაში მოკავშირეობა იწყება საერთო სამხედრო მიზნით და შემდეგ ნათესაური კავშირითა და პოლიტიკური შეთანხმებით მყარდება. ასე აღწერს მემატიანე სამეფოს ჩამოყალიბებას. ამ ეპიზოდის დეტალები აღწერილი ხანის საბუთით დადასტურებული არ არის.

სტრაბონის იბერია სხვა დროის სურათია

სტრაბონი იბერიის აღწერისას ყურადღებას ამახვილებს გზებზე, მიწათმოქმედებაზე და საზოგადოებაში სხვადასხვა მდგომარეობის მქონე ჯგუფებზე. ეს აღწერა ფასეულია იმიტომ, რომ ანტიკურ სამყაროში იბერიას გარედან დანახული სახით წარმოგვიდგენს. ის ფარნავაზის გამეფების თანადროული ანგარიში არ არის. ამიტომ ორი ტექსტის შედარებისას ერთიდან მეორეზე ავტომატურად ვერ გადავიტანთ მოხელეთა ან ადმინისტრაციული ერთეულების ზუსტ ჩამონათვალს. სტრაბონის მონაცემები გვეხმარება გავიგოთ, როგორ ჩანდა უკვე ჩამოყალიბებული სამეფო ანტიკური ავტორის თვალით.

ქართულ ენაზე წერა და ანბანის დათარიღება

„ქართლის ცხოვრების“ მიხედვით, ფარნავაზმა ქართული ენა გაავრცელა და ქართული მწიგნობრობა შექმნა. ეს ცნობა გვიჩვენებს, როგორ უკავშირებდა მემატიანე სამეფოს დასაბამს ქართული მწიგნობრობის წარმოშობას. ენათმეცნიერი ჯორჯ ჰიუიტი ადრეულ ქართულ წარწერებს შორის ბეთლემის მახლობლად აღმოჩენილ წარწერას დაახლოებით 430 წლით ათარიღებს, ბოლნისის სიონის წარწერას კი 494 წლით. ეს თარიღები ადასტურებს, რომ ქართული დამწერლობა V საუკუნეში უკვე გამოიყენებოდა. მისი შექმნის ზუსტი დრო და ავტორი ამ წარწერებით ვერ დგინდება.

დამატებით წასაკითხად

წყაროები

მოკლე სარედაქციო მიმოხილვა. საკითხის სრულად შესასწავლად გაეცანი წყაროებს.

  1. ქართლის ცხოვრება, ტომი Iსიმონ ყაუხჩიშვილის გამოცემა; ეროვნული ბიბლიოთეკა · შემოწმება: 2026-11-09
  2. იბერიასაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-09
  3. სტრაბონი — გეოგრაფია, XI.3.1–6: იბერიაLoeb Classical Library; University of Chicago · შემოწმება: 2026-11-11
  4. ფარნავაზ Iსაქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა · შემოწმება: 2026-11-09
  5. Iberia and Rome, Kartli in Hellenistic and Roman Times, პომპეუსის 65 წლის კამპანიის მონაკვეთისაქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა · შემოწმება: 2026-11-13
  6. სტრაბონი, გეოგრაფია XI.14.9, მენონის გაგზავნაჩიკაგოს უნივერსიტეტი, LacusCurtius · შემოწმება: 2026-11-13
  7. იბერია–კოლხეთი 14, ინგლისური მონაკვეთი ალექსანდრესა და აზონის შესახებსაქართველოს ეროვნული მუზეუმი · შემოწმება: 2026-11-13
  8. ცხოვრება ფარნავაზისი, აზოსთან ბრძოლისა და რვა ერისთავის განწესების აბზაცებიქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოცემა, ტ. I (1955), ციფრული ტრანსკრიფცია · შემოწმება: 2026-11-13
  9. George Hewitt, Georgian: A Structural Reference Grammar, §1.2 The Georgian ScriptsJohn Benjamins · შემოწმება: 2026-11-13
როგორ ვამზადებთ მასალებს
დასაწყისში

ამბები ერთმანეთს უკავშირდება

გააგრძელე კითხვა დაკავშირებულ თემებზე.

მოვლენები
ძველი და გვიანანტიკური ხანა

ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად მიღება

ქართლის სამეფოს გაქრისტიანება, რომელმაც ქვეყნის კულტურულ და პოლიტიკურ განვითარებაზე ღრმა გავლენა მოახდინა.

IV საუკუნე — ზუსტი წელი სადავოაწაიკითხე
მოვლენები
ძველი და გვიანანტიკური ხანა

პომპეუსის ლაშქრობა ქართლსა და კოლხეთში

ძვ. წ. 65 წლის კავკასიური კამპანია რომის აღმოსავლური ომებისა და ადგილობრივი მმართველების არჩევანის ფონზე.

ძვ. წ. 65 წელიწაიკითხე
მოვლენები
ძველი და გვიანანტიკური ხანა

იბერია რომსა და ირანს შორის

ქართლის მმართველების არჩევანი, სომხეთის საკითხი და მცხეთა–არმაზის წერილობითი მემკვიდრეობა I–III საუკუნეებში.

ახ. წ. I–III საუკუნეებიწაიკითხე