ისტორიული მოვლენები

ერთიანი სამეფოს დაშლა და 1490 წლის დარბაზობა

რეგიონული ხელისუფლების გაძლიერება, დინასტიური ბრძოლები და თბილისის დარბაზის გადაწყვეტილების მნიშვნელობა.

რა დაშალა ერთიანი სამეფო

XV საუკუნის მეორე ნახევარში ერთიანი სამეფოს ტახტისთვის ბრძოლა რეგიონების განსხვავებული პოლიტიკური ინტერესებით გართულდა. დიდებულებს საკუთარი საგვარეულო საყრდენები ჰქონდათ, ზოგი მხარე კი ცალკე მმართველის ირგვლივ ერთიანდებოდა. საგარეო შემოსევები ამ პროცესს ართულებდა, მაგრამ ერთი ლაშქრობა ან ერთი მეფის შეცდომა მთლიან დაშლას ვერ ხსნის. ისტორიული კითხვა ასეთია: როდის გახდა ადგილობრივი ხელისუფლება იმდენად მყარი, რომ ცენტრალური ხელისუფლების სამხედრო წარმატებაც კი ერთიანობის აღსადგენად საკმარისი აღარ იყო? სწორედ ამიტომ დაშლის ისტორია რამდენიმე ათწლეულს მოიცავს და არა მხოლოდ 1490 წელს.

ქართლის, კახეთისა და დასავლეთის არჩევანი

კახეთსა და იმერეთში ცალკე სამეფო ხელისუფლების განმტკიცებას საკუთარი ადგილობრივი მხარდაჭერა ჰქონდა. სამხრეთში სამცხის მმართველობაც განსხვავებულად ვითარდებოდა: სამცხე სამთავრო იყო და მის მმართველს ათაბაგის ტიტული ჰქონდა. როდესაც ქართლს გარე საფრთხე დაემუქრა, კონსტანტინე II ცდილობდა სხვა მმართველებთან თანამშრომლობას. დახმარების მიღება, სამხედრო ძალის მოკრება და ყოფილი ტერიტორიების ხელახლა შემოერთება სამი სხვადასხვა მიზანი იყო. ერთი მათგანის ჩავარდნა აჩვენებდა, რომ სამეფო ცენტრს ერთიანი გადაწყვეტილების გატარების შესაძლებლობა ნაკლებად ჰქონდა. ამიტომ რუკაზე მმართველთა ტიტულებთან ერთად იმ ძალასაც უნდა შევხედოთ, რომელიც მათ რეალურად ემორჩილებოდა.

რა მოხდა 1490 წლის დარბაზობაზე

თბილისში გამართულ დარბაზის სხდომაზე კონსტანტინე II-მ ერთიანობის სამხედრო გზით აღდგენის საკითხი დასვა. დარბაზის რჩევა იყო, იმ ვითარებაში ბრძოლა არ დაეწყო, რადგან სხვადასხვა მხარის მოსახლეობა და დიდებულები საკუთარ მმართველებს უჭერდნენ მხარს. ეს რჩევა ამ ერთეულების იმ დღეს შექმნას არ ნიშნავდა. მან უკვე არსებული მდგომარეობის პოლიტიკური აღიარება გამოიწვია. ეროვნული ენციკლოპედიის მიხედვით, შემდგომ წლებში მმართველებმა ერთმანეთთან საზღვრები მოაწესრიგეს. დოკუმენტის ან თხრობის წაკითხვისას უნდა განვასხვაოთ დარბაზის სხდომა, მოგვიანო მოლაპარაკებები და დაშლის ისტორიკოსთა ზოგადი შეფასება.

დარბაზამდე არსებული პოლიტიკური რეალობა

1490 წლის გადაწყვეტილებას უკეთ გავიგებთ, თუ მის წინ განვითარებულ მოვლენებს ცალკე დავაკვირდებით. XV საუკუნის მეორე ნახევარში სამეფო ტახტისთვის ბრძოლაში დასავლეთისა და აღმოსავლეთის სხვადასხვა ჯგუფი მონაწილეობდა. როცა კონსტანტინე II-მ მეზობელ მმართველებს საგარეო საფრთხის დროს მიმართა, მათი პასუხი აჩვენებდა, რომ სამეფოს ცენტრი ერთობლივ მოქმედებას ვეღარ უზრუნველყოფდა. ამის შემდეგ ძალით გაერთიანების იდეა კიდევ შეიძლებოდა განხილულიყო, მაგრამ მის განხორციელებას მეტი რესურსი და ადგილობრივი მხარდაჭერა სჭირდებოდა. ისტორიული წყაროების შედარებისას სწორედ ამ პირობების მოძებნაა მნიშვნელოვანი: დარბაზში ნათქვამი რჩევა გასაგები ხდება, როცა ვიცით, როგორ შეიცვალა ძალაუფლება სხდომამდე.

1490–1492 წლები ერთ ცხრილში

დარბაზობის თარიღი, მეფის მიერ სამხედრო გადაწყვეტილების გადადება და შემდგომი საზღვრების მოწესრიგება ერთმანეთის მომდევნო ნიშნულებად უნდა ჩავწეროთ. ისინი ერთ დღეს არ მომხდარა და ერთსა და იმავე ტიპის პოლიტიკურ მოქმედებას არ გულისხმობს. წყაროს ენაში გამიჯნეთ რჩევა, მიღებული გადაწყვეტილება და სხვადასხვა მმართველთა შეთანხმება. როცა მოსწავლე 1490 წელს ერთადერთ დასამახსოვრებელ თარიღად აიღებს, მას შეუძლია მაინც მიუწეროს, კონკრეტულად რას აღნიშნავს ეს თარიღი. ამგვარი მოკლე განმარტება გადამოწმებული ფაქტის გადმოცემის უკეთესი ფორმაა, ვიდრე გამარტივებული ფრაზა, თითქოს ყველა სამეფო და სამთავრო იმ დღეს გამოცხადდა.

რა შეიცვალა და რა გაგრძელდა

რამდენიმე პოლიტიკური ცენტრის გაჩენა იმას ნიშნავდა, რომ საგარეო მფარველობისა და თავდაცვის შესახებ გადაწყვეტილებებს სხვადასხვა სამეფო ცალ-ცალკე იღებდა. მათ შორის კავშირი სრულად არ გამქრალა: დინასტიური ურთიერთობა, ეკლესიური და კულტურული სივრცე საზღვრებს სცილდებოდა. მოგვიანებით, XVII საუკუნეში, როსტომისა და მარიამ დადიანის ქორწინება ქართლსა და ოდიშს აკავშირებდა; დასავლეთის კათოლიკოსის იურისდიქცია კი სხვადასხვა პოლიტიკურ ერთეულზე ვრცელდებოდა. ბაგრატ III-ის ეპოქასთან შედარება გვიჩვენებს, როგორ განსხვავდება პოლიტიკური გაერთიანება საერთო კულტურული სივრცის არსებობისგან. ამ ცვლილებების შემდეგ დასავლეთ საქართველოს სამთავროებსა და სამცხის მდგომარეობას ცალკე სტატიები სჭირდება, რადგან მათი მომავალი ერთი და იმავე გზით არ განვითარებულა.

იაყუბ-ყაენის შემოსევა დარბაზობის წინ

1488–1489 წლებში ქართლს იაყუბ-ყაენის ლაშქრობები შეეხო. კონსტანტინე II-მ კახეთის მეფესა და სამცხის მთავარს დახმარება სთხოვა, მაგრამ ვერ მიიღო. ეს ეპიზოდი დარბაზობის წინ არსებული ვითარების გასაგებად მნიშვნელოვანია. მეფეს თბილისისა და ქართლის დაცვა სჭირდებოდა, თუმცა მეზობელ ქართულ ხელისუფლებებს საერთო მოქმედება არ დაუწყიათ. 1490 წელს, როდესაც თბილისი გათავისუფლდა და ქართლიდან შემოსეული ძალები განიდევნენ, კონსტანტინეს ისევ გაუჩნდა გაერთიანებისათვის ბრძოლის შესაძლებლობის განხილვის საფუძველი. დარბაზის პასუხი უკვე გამოვლენილ სირთულეს ითვალისწინებდა: ერთ მმართველს მეორის ჯარის ან მხარდაჭერის იმედი წინასწარ ვერ ექნებოდა. ამ გამოცდილებამ აჩვენა, რომ გარე თავდასხმა ზოგჯერ გაერთიანების მოთხოვნას აძლიერებდა, თუმცა მოკავშირეთა მოძებნას თავისთავად ვერ უზრუნველყოფდა.

ჩიხორი და ძალთა ცვლილება დასავლეთში

1463 წელს ჩიხორთან გიორგი VIII-ის დამარცხებამ დასავლეთ საქართველოში ბაგრატის პოზიცია გააძლიერა. იგი იმერეთში ბაგრატ II-ის, მოგვიანებით კი ქართლ-იმერეთში ბაგრატ VI-ის სახელით მეფობდა. ეს ბრძოლა დინასტიური და რეგიონული დაპირისპირების მნიშვნელოვანი ეტაპია. მისი შედეგის აღწერისას ერთიანი სამეფოს დაშლას მხოლოდ ერთი წლის სამხედრო მარცხზე ვერ დავიყვანთ. სხვადასხვა მხარეში მმართველებს უკვე ჰქონდათ საკუთარი საყრდენი, ხოლო ცენტრის სამხედრო ძალის დასუსტება მათ დამოუკიდებელი გადაწყვეტილების მიღებას უადვილებდა. ჩიხორი ამ პროცესს აჩქარებდა. რამდენიმე ათწლეულის შემდეგ მიღებული პოლიტიკური გადაწყვეტილებები კი უკვე იმ ვითარებას ეხებოდა, რომელშიც რეგიონული ხელისუფლებები მოქმედ რეალობად იქცა.

რა საკითხი განიხილა დარბაზმა

კონსტანტინე II-ს სურდა გაერკვია, შეეძლო თუ არა კახეთის, იმერეთისა და სამცხის კვლავ შემოერთება. საგარეო თავდასხმების დროს მათგან დახმარების მიღება მანამდეც სცადა. დარბაზის გადმოცემული პასუხი ადგილობრივი ძალების ერთგულებას ითვალისწინებდა: იმერეთსა და კახეთში უკვე საკუთარ მეფეებს ემხრობოდნენ, სამცხეში კი ათაბაგს. დარბაზმა სამხედრო გაერთიანების წამოწყებისგან თავის შეკავება ურჩია. ეს პასუხი პოლიტიკური მდგომარეობის აღიარებას ნიშნავდა და არა მანამდე ერთიანი მმართველობის გაუქმებას ერთი გადაწყვეტილებით.

შეთანხმებული საზღვრები და დარჩენილი კავშირები

1490 წლის დარბაზობას მომდევნო წლებში საზღვრების შეთანხმება მოჰყვა. ამ ცვლილებით სხვადასხვა ხელისუფლებას ერთმანეთთან დამოუკიდებლად მოლაპარაკება შეეძლო და საგარეო საფრთხეზეც საკუთარი გადაწყვეტილება უნდა მიეღო. პოლიტიკური საზღვარი ადამიანების მოძრაობასა და დინასტიურ თუ საეკლესიო კავშირებს სრულად არ წყვეტდა. ასეთი მოძრაობა ყოველთვის ნებაყოფლობითი არ ყოფილა: ლევან II დადიანის შესახებ ჩანაწერი ჩხარის ვაჭარ-ხელოსნების რუხში იძულებით გადაყვანას აღწერს. ეკონომიკური კავშირი მშვიდობიან და თავისუფალ ვაჭრობას ავტომატურად არ ნიშნავს. განსხვავებული ხელისუფლებები იმავე სივრცეში აგრძელებდნენ ურთიერთობას, თუმცა საერთო მოქმედებისთვის შეთანხმება უკვე ცალკე მოლაპარაკებას მოითხოვდა.

დამატებით წასაკითხად

წყაროები

მოკლე სარედაქციო მიმოხილვა. საკითხის სრულად შესასწავლად გაეცანი წყაროებს.

  1. თბილისის დარბაზობა 1490საქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-09
  2. ქართლის ცხოვრება, ტომი IIსიმონ ყაუხჩიშვილის გამოცემა; ეროვნული ბიბლიოთეკა · შემოწმება: 2026-11-09
  3. საქართველოს ისტორია, ტომი III — XIII საუკუნიდან XIX საუკუნემდე (კატალოგის ჩანაწერი)ეროვნული სამეცნიერო ბიბლიოთეკა; ბიბლიოგრაფია · შემოწმება: 2026-11-09
  4. ჩიხორიქართლის ცხოვრების ტოპოარქეოლოგიური ლექსიკონი · შემოწმება: 2026-11-09
  5. იმერეთის სამეფოსაქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია · შემოწმება: 2026-11-11
  6. მარიამი — ქართლის დედოფალისაქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია · შემოწმება: 2026-11-11
  7. ლევან II დადიანისაქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია · შემოწმება: 2026-11-11
  8. ბაგრატ VI — იმერეთში ბაგრატ IIსაქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია · შემოწმება: 2026-11-11
როგორ ვამზადებთ მასალებს
დასაწყისში

ამბები ერთმანეთს უკავშირდება

გააგრძელე კითხვა დაკავშირებულ თემებზე.

მოვლენები
შუა საუკუნეები

საქართველოს სამეფოს ჩამოყალიბება

ბაგრატ III-ის მმართველობის ქვეშ ქართული პოლიტიკური ერთეულების გაერთიანების პროცესი.

1008 — გაერთიანების ერთ-ერთი საკვანძო ეტაპიწაიკითხე
მოვლენები
შუა საუკუნეები

მონღოლთა ბატონობა და საქართველოს სამეფო

პირველი სამხედრო შეტაკებებიდან მონღოლთა ხარკამდე, სამხედრო ვალდებულებებამდე და სამეფო ძალაუფლების დაყოფამდე.

XIII საუკუნის 20-იანი წლებიდან XIV საუკუნის პირველ მესამედამდეწაიკითხე
მოვლენები
შუა საუკუნეები

ალექსანდრე I და ქვეყნის აღდგენა

თემურლენგის შემოსევების შემდეგ მოსახლეობის, მეურნეობისა და სამეფო მმართველობის აღდგენის მცდელობები.

1412–1442წაიკითხე
მოვლენები
შუა საუკუნეები

სამცხე-საათაბაგო და ჯაყელები

სამხრეთის მხარის მმართველობა, ჯაყელთა საგვარეულო და ოსმალური გავლენის თანდათანობითი ზრდა.

XIV საუკუნის მიწურული–XVI საუკუნეწაიკითხე
მოვლენები
შუა საუკუნეები

იმერეთი, ოდიში და გურია ერთიანი სამეფოს შემდეგ

დასავლეთ საქართველოს სამეფოსა და სამთავროების ურთიერთობა შავი ზღვისპირეთში XV–XVI საუკუნეებში.

XV საუკუნის მეორე ნახევარი–XVII საუკუნეწაიკითხე