ისტორიული მოვლენები

თემურლენგის ლაშქრობები საქართველოში

1386–1403 წლების სამხედრო კამპანიები და მათი შედეგები საქართველოს ქალაქების, სოფლებისა და სამეფო ხელისუფლებისთვის.

საქართველო თემურის სამხედრო რუკაზე

XIV საუკუნის მიწურულს თემურლენგის კამპანიები შუა აზიიდან ირანამდე და კავკასიამდე ვრცელდებოდა. ოქროს ურდოს მმართველ თოხთამიშთან ბრძოლამ სამხრეთ კავკასიის გზების მნიშვნელობა გაზარდა. საქართველოს სამეფოს წინააღმდეგ მოქმედება ამ ფართო დაპირისპირების ნაწილია, თუმცა მის ადგილობრივ შედეგებს რეგიონული ომის ერთი წინადადებით ვერ ავხსნით. სამეფოსთვის საკითხი იყო საკუთარი ხელისუფლების, ქალაქებისა და გადასასვლელების დაცვა. თემურისთვის კი მოძრაობის უსაფრთხოება, მეტოქის გავლენის შეზღუდვა და დამორჩილების დემონსტრირება ერთ კამპანიაში შეიძლებოდა გაერთიანებულიყო.

1386 წელი: თბილისი და დატყვევება

პირველი დიდი ლაშქრობისას თემურის ჯარი საქართველოში სამცხის მხრიდან შემოვიდა. ბაგრატ V თბილისის დაცვას ცდილობდა, მაგრამ ქალაქი დაეცა და მეფე ტყვედ ჩავარდა. მისი შემდგომი გათავისუფლებისა და რელიგიური არჩევანის შესახებ ცნობებს განსხვავებული ტრადიციები გვაწვდის. მეფის დატყვევება და პოლიტიკური ვალდებულების დაკისრება ერთმანეთთანაა დაკავშირებული, თუმცა დეტალების შეფასებისას საჭიროა გავითვალისწინოთ, ვინ და რა მიზნით აღწერს ტყვეობას. საქართველოს მხრიდან წინააღმდეგობა გაგრძელდა. დედაქალაქის აღება მთელ სამეფოზე ხანგრძლივი და შეუფერხებელი კონტროლის დამყარებას არ ნიშნავდა.

რატომ დაბრუნდა ლაშქარი

1386–1403 წლების შემოსევებს ქართული ისტორიოგრაფია რვა ლაშქრობად აჯგუფებს. გზები და სამიზნეები იცვლებოდა: თბილისი, ქართლის ხეობები, სამცხე და კახეთი სხვადასხვა ეპიზოდში დაზარალდა. პერიოდულად თემურის სხვა მოწინააღმდეგეები კამპანიის მიმართულებას ცვლიდნენ. გიორგი VII-ის დროს მოლაპარაკებასაც ჰქონდა ადგილი. შამქორის დროებითი ზავი, რომელსაც საცნობარო სტატიები 1400 ან 1401 წლით ათარიღებს, შემდგომ შემოსევებს ვერ აჩერებდა. მოკლე ქრონოლოგიისთვის უმჯობესია ცალკე აღვნიშნოთ პირველი შემოსევა, ყველაზე მძიმე გვიანდელი კამპანიები და მოლაპარაკებების ეტაპები.

1390-იანი წლებიდან 1400 წლის კამპანიამდე

1390-იან წლებში სხვადასხვა მიმართულებით მოწყობილი ლაშქრობები აჩვენებს, რომ საქართველოს წინააღმდეგ ბრძოლა პერიოდულად უკავშირდებოდა თემურის უფრო ფართო სამხედრო მოძრაობას. ეროვნული ენციკლოპედიის ქრონოლოგიაში ცალკე ჩანს სამცხე და არაგვის ხეობა, შემდეგ კი ჰერეთ-კახეთისა და ქართლის მძიმე ეპიზოდები. 1400 წლის კამპანიის დროს გიორგი VII-ის წინააღმდეგობა სხვადასხვა გამაგრებულ ადგილთან გაგრძელდა. ერთი და იმავე მიმართულებით ხელახალი შემოსევის აღნიშვნა მნიშვნელოვანია: ეს იმას ნიშნავს, რომ მოსახლეობასა და ხელისუფლებას განმეორებითი საფრთხე ჰქონდა. თუ ყველა კამპანიას ერთ წინადადებაში მოვაქცევთ, ვერ დავინახავთ, როგორ იცვლებოდა წინააღმდეგობის გზა და რატომ შეიძლებოდა ერთი მხარის მდგომარეობა მეორისგან განსხვავებული ყოფილიყო.

1401 წლის შეთანხმება და მისი პირობები

ქართული ენციკლოპედიის ორ სტატიაში შამქორის ზავის დათარიღება განსხვავდება. კ. ტაბატაძის ლაშქრობათა მიმოხილვა მას 1401 წელს ათავსებს, დ. კაციტაძის გიორგი VII-ის ბიოგრაფია კი — 1400 წელს. პირობების გადმოცემაც ერთნაირი არ არის: პირველში ხარკი, სამხედრო სამსახური და გზების უსაფრთხოება სახელდება; მეორეში დროებითი ზავის მსუბუქი ხარკი 1400 წელს მიეწერება, ხოლო სამხედრო ვალდებულება — 1403 წლის უფრო მძიმე ზავს. ამიტომ ამ ცნობებს ერთი ზუსტად დათარიღებული შეთანხმების უპირობო აღწერად არ ვაერთიანებთ. ორივე მიმოხილვაში ჩანს დროებითი დაზავება და შემდგომი სამხედრო მოქმედება. შეთანხმება ვერ ხსნიდა მხარეთა დაპირისპირებას. თარიღებისა და პირობების ამ განსხვავების მიზეზის დასადგენად პირველწყაროთა სპეციალური შედარებაა საჭირო; აქ განსხვავება მკითხველისთვის ღიად არის წარმოდგენილი.

რაზე აისახა ნგრევა

ქრონიკები სოფლების, სიმაგრეების, ტაძრებისა და მეურნეობის ზიანზე მოგვითხრობს. მოსახლეობისთვის ეს ნიშნავდა არა მხოლოდ საბრძოლო საფრთხეს, არამედ უსაფრთხო თავშესაფრის, მოსავლისა და საცხოვრებლის დაკარგვის რისკსაც. მსხვერპლისა და ტყვეების რაოდენობა სხვადასხვა თხრობაში ზუსტი აღწერის სახით არ უნდა გადავიტანოთ. უფრო მყარ სურათს გვაძლევს ადგილების შედარება და იმის ჩვენება, როგორ შეეხო განმეორებითი ომი ქვეყნის სხვადასხვა ნაწილს. ალექსანდრე I-ის შემდგომი აღდგენის პროგრამა ამ ზიანის ისტორიული გაგრძელებაა. მისი შესწავლისას აღდგენის მცდელობები და ქვეყნის რეალურად აღდგენის ტემპი ცალ-ცალკე უნდა გავარჩიოთ.

ბირთვისის ალყა ირანელი ავტორის ცნობაში

სპარსელი ისტორიკოსის, მოინ ად-დინ ნათანზის მონათხრობს ბირთვისის ციხესთან ბრძოლაზე ქართული ენციკლოპედია გადმოსცემს. ალყის აქ წარმოდგენილი აღწერა ამ სამეცნიერო მიმოხილვას ეყრდნობა. მისი მონათხრობით, ციხის გარშემო კლდოვანი რელიეფი დიდ ჯარს დაბანაკებასა და მიახლოებაში უშლიდა ხელს. ავტორი ასევე მოგვითხრობს, როგორ გამოიყენეს მოალყეებმა კლდეზე ასასვლელად საგანგებოდ დამზადებული კიბე. ალყის ხანგრძლივობისა და კიბის ზომის ზუსტი მაჩვენებლები ამ ავტორის ცნობას ეკუთვნის. ისტორიკოსისთვის მათი დამოუკიდებლად შემოწმება ძნელია. ალყის ამბავი გვიჩვენებს, რატომ ჰქონდა გამაგრებულ ადგილს სამხედრო მნიშვნელობა მაშინაც, როცა მოწინააღმდეგე ქვეყნის სხვა ნაწილში წარმატებით მოქმედებდა. ციხის აღება დროის, სამუშაო ძალისა და ახალი ტაქტიკის გამოყენებას მოითხოვდა.

თბილისის აღება და მეფის დატყვევება

1386 წელს თბილისის აღებამ თემურს ქვეყნის პოლიტიკური ცენტრისა და მეფის ხელში ჩაგდების შესაძლებლობა მისცა. ტყვედ ჩავარდნილი ბაგრატ V-ის მდგომარეობა გამარჯვებულ სარდალს მოლაპარაკების ბერკეტსაც აძლევდა. ამავე დროს, დედაქალაქის დაცემა სხვა გამაგრებული ადგილების ერთდროულ დამორჩილებას არ ნიშნავდა. მეფის ოჯახის წევრებსა და ადგილობრივ დიდებულებს წინააღმდეგობის გაგრძელების შესაძლებლობა დარჩათ. ამიტომ პირველი ლაშქრობის შედეგის შეფასებისას ერთმანეთისგან უნდა გავარჩიოთ თბილისის დაკარგვა, ბაგრატის დატყვევება და საქართველოს სხვადასხვა მხარეში სამეფო ძალის შენარჩუნება. ეს განსხვავება ხსნის, რატომ მოუწია თემურს მომდევნო წლებში ქვეყნის მიმართულებით რამდენჯერმე დაბრუნება.

გიორგი VII და წინააღმდეგობის გაგრძელება

გიორგი VII-ის მოქმედება თემურის წინააღმდეგ მხოლოდ ერთი ციხის თავდაცვით არ შემოიფარგლებოდა. სამხრეთ კავკასიაში ბრძოლა სხვადასხვა მიმართულებას მოიცავდა და მეზობელ მხარეებში მომხდარი შეტაკებები საქართველოზეც აისახებოდა. როდესაც თემურის ძალები სხვა მხარეში იბრძოდნენ, ადგილობრივ მმართველებს მოქმედების მეტი შესაძლებლობა ჰქონდათ. მისი დაბრუნებისას კი ერთსა და იმავე ტერიტორიაზე შეიძლებოდა კვლავ თავდასხმა მომხდარიყო. ამიტომ ამ ხანის ქრონოლოგიაში მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ ლაშქრობათა რაოდენობა, არამედ იმის დანახვაც, როგორ ენაცვლებოდა სამხედრო ზეწოლა დროებით მოლაპარაკებასა და წინააღმდეგობის ახალ ეტაპებს.

განმეორებითი ლაშქრობის სოციალური შედეგი

სოფლის დარბევა მოსახლეობას საცხოვრებელსა და სამუშაო საშუალებებს უკარგავდა. თუ მებრძოლი ძალა შემდეგ სეზონშიც ბრუნდებოდა, დაზიანებულ რაიონს ნაკლები დრო რჩებოდა მიწის დასამუშავებლად და გზების აღსადგენად. ამგვარი ხანგრძლივი ზიანი ქალაქის აღებით გამოწვეულ უშუალო შედეგს ემატებოდა. აღდგენის აუცილებლობა შემდეგი მეფობის გადაწყვეტილებების გასაგებად მნიშვნელოვანია, თუმცა წყაროში მოცემული სიტყვიერი აღწერით მოსახლეობის ზუსტი დანაკარგის გამოთვლა შეუძლებელია.

დამატებით წასაკითხად

წყაროები

მოკლე სარედაქციო მიმოხილვა. საკითხის სრულად შესასწავლად გაეცანი წყაროებს.

  1. თემურლენგის ლაშქრობანი საქართველოშისაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-09
  2. თემურლენგისაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-09
  3. ქართლის ცხოვრება, ტომი IIსიმონ ყაუხჩიშვილის გამოცემა; ეროვნული ბიბლიოთეკა · შემოწმება: 2026-11-09
  4. საქართველოს ისტორია, ტომი III — XIII საუკუნიდან XIX საუკუნემდე (კატალოგის ჩანაწერი)ეროვნული სამეცნიერო ბიბლიოთეკა; ბიბლიოგრაფია · შემოწმება: 2026-11-09
  5. მოინ ად-დინ ნათანზისაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-09
  6. გიორგი VIIსაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-09
როგორ ვამზადებთ მასალებს
დასაწყისში

ამბები ერთმანეთს უკავშირდება

გააგრძელე კითხვა დაკავშირებულ თემებზე.

მეფეები
შუა საუკუნეები

გიორგი V ბრწყინვალე

მმართველი, რომელმაც მონღოლთა ბატონობის შემდეგ საქართველოს ერთიანობის აღდგენაში მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა.

1318–1346 — ძირითადი მმართველობის პერიოდიწაიკითხე
მოვლენები
შუა საუკუნეები

ალექსანდრე I და ქვეყნის აღდგენა

თემურლენგის შემოსევების შემდეგ მოსახლეობის, მეურნეობისა და სამეფო მმართველობის აღდგენის მცდელობები.

1412–1442წაიკითხე
მოვლენები
შუა საუკუნეები

სამცხე-საათაბაგო და ჯაყელები

სამხრეთის მხარის მმართველობა, ჯაყელთა საგვარეულო და ოსმალური გავლენის თანდათანობითი ზრდა.

XIV საუკუნის მიწურული–XVI საუკუნეწაიკითხე