1832 წლის შეთქმულება
რუსეთის იმპერიაში მოქცევის შემდეგ დამოუკიდებლობის აღდგენის გეგმები, მონაწილეები და გამოძიება.
საიდან გაჩნდა შეთქმულების იდეა
ქართული სამეფოების გაუქმების შემდეგ სამეფო სახლის წარმომადგენელთა ნაწილი იმპერიის სხვადასხვა ქალაქში ცხოვრობდა. ადგილობრივ საზოგადოებაში კი იმპერიული მმართველობის შედეგებს განსხვავებული ჯგუფები განიცდიდნენ. ახალი პოლიტიკური ორგანიზების შესაძლებლობა არც მხოლოდ თბილისში და არც მხოლოდ რუსეთის ქალაქებში არსებობდა. შეთქმულების ისტორია ამ კავშირების შესწავლას მოითხოვს: როგორ ეცნობოდნენ მონაწილეები ერთმანეთს, რა აზრს ატარებდნენ წერილები და სად გადადიოდა პირადი საუბარი მოქმედების კონკრეტულ გეგმად. 1804 და 1812 წლების აჯანყებებთან შედარებით 1832 წლის შემთხვევა უკვე საიდუმლო მზადების მაგალითია, რომელიც ღია გამოსვლამდე არ მისულა.
მონაწილეები და განსხვავებული მიზნები
1832 წლის შეთქმულებაში სამეფო სახლის წარმომადგენლებთან ერთად სოლომონ დოდაშვილი და ფილადელფოს კიკნაძეც მონაწილეობდნენ. კიკნაძემ შეადგინა ორგანიზაციის წესდება „აქტი გონიური“ და საიდუმლო ანბანი. ქართული ენციკლოპედიის მიმოხილვა მოძრაობის საერთო მიზნად დამოუკიდებლობის აღდგენას ასახელებს. მომავალი წყობის შესახებ კი მონარქიის სხვადასხვა ფორმასა და რესპუბლიკის მომხრეთა შეხედულებებს გამოყოფს. დიმიტრი ბატონიშვილის ბიოგრაფიაში კონკრეტულად მისი პოზიციაა აღწერილი: სამეფოს აღდგენა გარე დახმარებით. ჯგუფის შესახებ ზოგადი ცნობა თითოეული მონაწილის პირადი პროგრამის დასადგენად საკმარისი არ არის.
წერილობითი გეგმა და მისი ფარგლები
ფილადელფოს კიკნაძესთან დაკავშირებული „აქტი გონიური“ შეთქმულთა ორგანიზების შესასწავლად მნიშვნელოვანი ტექსტია. იგი გვეხმარება გავიგოთ, როგორ ცდილობდნენ ერთობლივი საქმიანობის მოწესრიგებას და წევრებისთვის ვალდებულებების განსაზღვრას. გეგმაში ჩაწერილი მოქმედება განხორციელებული ფაქტი არ არის. ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, როცა წყარო შეთქმულების მონაწილესთან ან მოგვიანო გამოძიებასთან არის დაკავშირებული. გამოძიება ბრალდების დასადგენად აგროვებდა მასალას; ამიტომ დაკითხვის ოქმში დაცული ამბავი ყოველთვის დამოუკიდებელ გადამოწმებას მოითხოვს. მკითხველმა ტექსტის თარიღსა და დანიშნულებას ჯერ უნდა შეხედოს და შემდეგ გადაწყვიტოს, რის დასამტკიცებლად გამოდგება იგი.
თბილისი და იმპერიის სხვა ქალაქები
შეთქმულების გარემოს შესასწავლად სასარგებლოა რუკაზე მოვნიშნოთ ადგილები, სადაც ბატონიშვილები და მათი თანამოაზრეები ცხოვრობდნენ, და ცალკე ადგილი, სადაც უშუალო მოქმედების გეგმა მზადდებოდა. დიმიტრი ბატონიშვილის ბიოგრაფია აჩვენებს, რომ ქართული პოლიტიკური ურთიერთობა თბილისის ფარგლებს სცილდებოდა. ერთმანეთისგან დაშორებულ მონაწილეებს ინფორმაციის გაცვლა სჭირდებოდათ, მაგრამ ყველა მათგანი ყველა გადაწყვეტილების მიღებაში არ მონაწილეობდა. ეს განსხვავება აუცილებელია, როცა ადამიანის როლს ვადგენთ: იდეის გაზიარება, წევრის გადაბირება, ტექსტის შედგენა და მოქმედების ორგანიზება ერთი და იგივე პასუხისმგებლობა არ არის. სწორედ ამიტომ მონაწილეთა სია თავისთავად ვერ ჩაანაცვლებს მათი მოქმედებების ქრონოლოგიას. დიმიტრი ბატონიშვილი პეტერბურგსა და მოსკოვში ცხოვრობდა; ენციკლოპედია იდეის ჩამოყალიბებას მის სალონში ქართველ ოფიცერთა შეკრებებს უკავშირებს.
როგორ შეიძლება გამოვიყენოთ გამოძიების მასალა
გამოძიების ჩვენებები შეთქმულთა გეგმებზე განსხვავებულ ცნობებს გვაწვდის. გიორგი გოზალიშვილის გამოცემაში იასე ფალავანდიშვილის ჩვენების მიხედვით, სოლომონ დოდაშვილი დათანხმდა, კახეთში აჯანყებისთვის მზადებას დახმარებოდა. დოდაშვილმა კი განაცხადა, რომ კახეთში წასვლაზე უარი თქვა. თავის ერთ-ერთ ჩვენებაში ის ასევე აღწერს შეხვედრას, რომელზეც ბიბლიოთეკისა და სტამბისთვის შემოწირულების შეგროვება შესთავაზა დამსწრეებს. განსხვავებული ჩვენებები გვაძლევს საშუალებას გავიგოთ, რას ამბობდნენ დაკითხულები. კახეთში გეგმის შესრულებას მათი სიტყვები დამოუკიდებლად ვერ ადასტურებს.
გამჟღავნება და ისტორიული მნიშვნელობა
1832 წლის დეკემბერში გეგმა გამჟღავნდა და ხელისუფლებამ მონაწილეთა დაკავება დაიწყო. ყველა დაპატიმრება ერთ დღეს არ მომხდარა: ფილადელფოს კიკნაძის ბიოგრაფია მის დაკავებას 1833 წლის 9 იანვრით ათარიღებს. სამხედრო მოქმედება, რომლისთვისაც ზოგი ემზადებოდა, არ განხორციელებულა. ეს არ აქცევს შეთქმულებას უმნიშვნელო ამბად. გამოძიებისა და სხვადასხვა მონაწილის ბიოგრაფიის შესწავლით ჩანს, როგორ ეძებდნენ იმპერიულ გარემოში პოლიტიკური მოქმედების გზებს. შემდგომი თაობის საზოგადოებრივი ორგანიზება სხვა საშუალებებს ეყრდნობოდა, მათ შორის პრესასა და განათლებას. ამ ორ პერიოდს შორის პირდაპირი ორგანიზაციული მემკვიდრეობა მხოლოდ მსგავსებით არ უნდა დავასკვნათ; შედარება მაინც აჩვენებს, როგორ იცვლებოდა იდეის გავრცელებისა და მოქმედების ფორმები XIX საუკუნეში.
დაკავება და გეგმის შეფასება
შეთქმულების აღმოჩენის შემდეგ ხელისუფლებამ ფარული საზოგადოების წევრთა დაკავება დაიწყო. რადგან დაგეგმილი გამოსვლა არ განხორციელდა, მისი ისტორია უმთავრესად წერილობითი გეგმისა და გამოძიების მიხედვით ვიცით. წყაროებით შეიძლება დავადგინოთ, რას აპირებდნენ ზოგიერთი მონაწილე და როგორ იმოქმედა იმპერიულმა ადმინისტრაციამ, მაგრამ ვერ დავადგენთ, რამდენად ფართო მხარდაჭერას მიიღებდა გეგმა განხორციელების შემთხვევაში.
აღმოჩენის შემდეგ: ერთი მონაწილის მაგალითი
ეროვნული ბიბლიოთეკის ბიოგრაფიულ მასალაში სოლომონ რაზმაძის ამბავი იმ ნაცნობობის წრეს აჩვენებს, რომლის ფარგლებშიც შეთქმულების მონაწილეები ერთმანეთს ხვდებოდნენ. რაზმაძესთან დაკავშირებულ ცნობებში სოლომონ დოდაშვილი, ორბელიანები და სხვა საზოგადო მოღვაწეები ჩანან. ეროვნული ბიბლიოთეკის ბიოგრაფიული ცნობით, 1832 წლის 9 დეკემბერს შეთქმულების გამჟღავნებამ ურთიერთობის ეს ქსელი ხელისუფლების გამოძიების საგნად აქცია. ბიოგრაფიიდან შეიძლება დავინახოთ, როგორ იმოქმედა პოლიტიკური ორგანიზაციის ჩავარდნამ კონკრეტულ ადამიანზე. ერთი შეხვედრის მონაწილეთა სიით კი ყველა იქ მყოფი პირის ერთნაირ პასუხისმგებლობას ვერ დავასკვნით. ამისთვის მათი საქმიანობა და უშუალო მონაწილეობა ცალ-ცალკე უნდა შემოწმდეს. ამგვარი მიდგომა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, როდესაც დაპატიმრებულთა ჩვენებები ზეწოლისა და დასჯის მოლოდინის პირობებში შეიქმნა.
რას გვიყვება ორგანიზაციის წესდება
„აკტი გონიური“ 1832 წლის შეთქმულებასთან დაკავშირებული ფარული საზოგადოების წესდებაა. მისი კითხვა გვეხმარება დავინახოთ, როგორ ცდილობდნენ მონაწილეები ორგანიზაციის მოწყობას, პასუხისმგებლობის განაწილებასა და საიდუმლოს შენარჩუნებას. ასეთი დოკუმენტი განსაკუთრებით ფასეულია, რადგან შეთქმულების შესახებ ცნობების დიდი ნაწილი მისი აღმოჩენის შემდეგ შეიქმნა. წესდება მონაწილეთა მიერ დასახულ წესებს გვიჩვენებს. საგამოძიებო მასალა კი იმას ასახავს, რა კითხვებს სვამდა იმპერიის ხელისუფლება და როგორ პასუხობდნენ დაკავებული პირები. ორივე ტიპის ცნობას თავისი გამოყენება აქვს, თუმცა მათი ავტორების მიზნები ერთმანეთისგან განსხვავდებოდა.
ფილადელფოს კიკნაძე და დაგეგმვის მასშტაბი
ფილადელფოს კიკნაძის სახელს საიდუმლო ორგანიზაციის საქმიანობა და წესდების შექმნა უკავშირდება. მისი მაგალითი აჩვენებს, რომ შეთქმულებას მხოლოდ სამხედრო მოქმედების წინასწარი გეგმა არ ჰქონდა. ფარული კავშირის გასაგრძელებლად საჭირო იყო წევრთა შორის კომუნიკაცია და ურთიერთნდობისა და საიდუმლოების დაცვის წესებიც. წესდების არსებობა იმას არ ამტკიცებს, რომ თითოეული წევრი ერთი და იმავე მომავალი მმართველობის ფორმას უჭერდა მხარს. შეთქმულების ისტორიის წაკითხვისას სასარგებლოა გავარჩიოთ, რას გეგმავდნენ ორგანიზატორები, რა წერილობითი კვალი დარჩა და რა აღკვეთა ხელისუფლებამ გეგმის განხორციელებამდე.
წყაროები
მოკლე სარედაქციო მიმოხილვა. საკითხის სრულად შესასწავლად გაეცანი წყაროებს.
- საქართველოს ისტორია, ტომი IVსაქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა · შემოწმება: 2026-11-09
- დიმიტრი ბატონიშვილი, შეთქმულებაში მონაწილეობა და პოლიტიკური მიზანიქართული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-13
- „აქტი გონიური“საქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-09
- ფილადელფოს კიკნაძე, წესდება და ანბანიქართული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-13
- სოლომონ რაზმაძესაქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა · შემოწმება: 2026-11-09
- გიორგი გოზალიშვილი, 1832 წლის შეთქმულება, ტ. I, ფალავანდიშვილისა და დოდაშვილის ჩვენებათა შეპირისპირება და დოდაშვილის გამოქვეყნებული ჩვენებათბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გამომცემლობა · შემოწმება: 2026-11-13
- ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობა, 1832 წლის შეთქმულების პროგრამა და მმართველობის ფორმებიქართული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-13