ილია ჭავჭავაძე, თერგდალეულები და საზოგადოებრივი ორგანიზება
პრესა, ენის საკითხი, სკოლები და საზოგადოებრივი ინსტიტუტები XIX საუკუნის მეორე ნახევარში.
ვინ იყვნენ თერგდალეულები
სახელი თერგდალეული თავდაპირველად რუსეთში სასწავლებლად წასულ ახალგაზრდებს უკავშირდებოდა, რომელთაც თერგი უნდა გადაელახათ. მოგვიანებით ის საზოგადოებრივი და ლიტერატურული მოძრაობის წარმომადგენელთა აღმნიშვნელად დამკვიდრდა. თერგდალეულები მყარად ჩამოყალიბებული, ერთიანი წესდებით მოქმედი ორგანიზაცია არ ყოფილა. ამ ორი მნიშვნელობის ერთმანეთისგან გარჩევა მნიშვნელოვანია: განათლების მისაღებად წასული ყველა პირი ერთ პროგრამას ან საზოგადოებრივ ჯგუფს არ მიეკუთვნებოდა. ილია ჭავჭავაძე ამ მოძრაობის ერთ-ერთი მთავარი ფიგურაა. მის გვერდით სხვადასხვა სფეროში მუშაობდნენ აკაკი წერეთელი, ნიკო ნიკოლაძე, იაკობ გოგებაშვილი და სხვები. მათი საქმიანობის შესწავლა უკეთ გვაჩვენებს, როგორ გახდა განათლება მხოლოდ პირადი მიღწევა კი არა, საერთო საზოგადოებრივი ამოცანაც.
პრესა და ენის საკითხი
1860-იანი წლების დებატებში ლიტერატურული ენის ფორმა მკითხველთან ურთიერთობის საკითხიც იყო. თუ გაზეთის ან წიგნის ენა ყოველდღიური მეტყველებისგან ძალიან დაშორებულია, ტექსტით სარგებლობა ნაკლებ ადამიანს შეუძლია. 1861 წელს „ცისკარში“ გამოქვეყნებულმა ილიას წერილმა რევაზ ერისთავის მიერ კოზლოვის „შეშლილის“ თარგმანის შესახებ თაობათა ცნობილი პოლემიკა გამოიწვია. ჟურნალებმა და გაზეთებმა სხვადასხვა საკითხს ადგილი დაუთმო: განათლებას, სოციალური ურთიერთობების ცვლილებას და ქართულ ენაზე საჯარო მსჯელობას. პრესის შესწავლისას სასარგებლოა გვერდიგვერდ წავიკითხოთ ერთი საკითხის შესახებ სხვადასხვა ავტორი. მაშინ ჩანს, რომ საერთო მოძრაობასაც შეუძლია შიგნით განსხვავებული არჩევანი და პრიორიტეტები ჰქონდეს.
წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოება
ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების დაარსებას ეროვნული არქივის გამოფენა 1879 წლის 31 მარტის წესდებას უკავშირებს. პირველი კრება კი 15 მაისს გაიმართა. საზოგადოებამ საგანმანათლებლო საქმიანობას ორგანიზაციული სახე მისცა. მისი ისტორია მოიცავს სკოლების მხარდაჭერას, წიგნებთან წვდომას და სხვადასხვა ადგილას მოქმედ წევრებს. არქივში დაცული წევრთა სიები გვაძლევს საშუალებას დავინახოთ, რამდენად სცილდებოდა საქმიანობა რამდენიმე ცნობილი სახელის წრეს. განათლების გავრცელებას სჭირდებოდა მასწავლებელი, სასწავლო მასალა, შემოწირულობა და ადგილობრივი თანამშრომლობა. სწორედ ეს ყოველდღიური სამუშაო აკავშირებს პრესაში დაწერილ იდეას სკოლაში განხორციელებულ საქმესთან. თითოეული სკოლის გახსნის ან კონკრეტული წევრის საქმიანობის დასადასტურებლად საერთო მიმოხილვას ადგილობრივი საბუთიც უნდა დაემატოს.
რა ხდებოდა ერთი გაზეთის ირგვლივ
საზოგადოებრივი პრესის მოქმედებას უკეთ დავინახავთ, თუ გამოცემას მხოლოდ სათაურად არ ვკითხულობთ. ტექსტი უნდა მომზადებულიყო, დაბეჭდილიყო და მკითხველამდე მისულიყო. შემდეგ მკითხველს შეეძლო ეპასუხა, გაეგრძელებინა კამათი ან ადგილობრივი პრობლემა საჯაროდ გაეხადა. თერგდალეულთა საქმიანობასთან დაკავშირებულ ჟურნალებში ენისა და ლიტერატურის განხილვა ეკონომიკურ და საგანმანათლებლო კითხვებთან ერთად ჩნდება. ამიტომ მხატვრული ნაწარმოები, პუბლიცისტური წერილი და საზოგადოების საქმიანობის ოფიციალური ანგარიში განსხვავებული წყაროებია. მათი ერთად წაკითხვა გვაჩვენებს, როგორ შეიძლებოდა ერთი იდეა სხვადასხვა ფორმით მიეწოდებინათ საზოგადოებისთვის და როგორ იცვლებოდა მისი მნიშვნელობა ავტორისა და მკითხველის მიხედვით.
წევრთა საძიებლით დანახული ქსელი
ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის პროსოპოგრაფიული ბაზა და მასში აღწერილი საარქივო მასალა წერა-კითხვის საზოგადოების ფართო საქმიანობის შესასწავლად გამოსადეგია. წევრთა ჩამონათვალი გვეხმარება დავინახოთ ადამიანები, რომლებიც ცნობილ მწერლებთან შედარებით ნაკლებად ჩანან სახელმძღვანელოში. თუმცა სიაში ყოფნა ჯერ არ გვეუბნება, რა სამუშაო შეასრულა წევრმა და რამდენ ხანს მონაწილეობდა. ერთი პირის შესახებ ინფორმაციის გასაფართოებლად უნდა ვნახოთ მისი წერილი, ანგარიში ან ადგილობრივი სასკოლო ჩანაწერი. ეს სამუშაო მოსწავლეს საშუალებას აძლევს, საზოგადოებრივი ორგანიზება აბსტრაქტულ იდეად არ წარმოიდგინოს. მის უკან დგას კონკრეტული გადაწყვეტილებები, მოხალისეობრივი შრომა და სხვადასხვა ადგილას სასწავლო შესაძლებლობების შექმნა.
რა დარჩა შემდეგი თაობისთვის
თერგდალეულთა საქმიანობის გავლენა რამდენიმე მიმართულებით გაგრძელდა: მკითხველთა გაფართოება, საერთო პრობლემებზე მსჯელობა და განათლებისთვის საზოგადოებრივი რესურსის მობილიზება. საქართველოს დამოუკიდებლობის 1918 წლის გამოცხადებას თავისი ომისა და იმპერიის დაშლის უშუალო მიზეზები ჰქონდა. XIX საუკუნის საზოგადოებრივი საქმიანობა ამ მოვლენას პირდაპირ არ იწვევს, მაგრამ გვაჩვენებს ინსტიტუტებსა და გამოცდილებას, რომელიც მის წინ არსებობდა. ამიტომ 1832 წლის შეთქმულების, თერგდალეულებისა და პირველი რესპუბლიკის შედარებისას მთავარი საკითხი მოქმედების ფორმაა: საიდუმლო მზადება, საჯარო საზოგადოებრივი საქმიანობა და სახელმწიფო ინსტიტუტების შექმნა სხვადასხვა გარემოს ეკუთვნის.
ბათუმის სკოლის მაგალითი
საზოგადოების 1888 წლის 29–30 მაისის წლიური კრების შესახებ პროსოპოგრაფიულ ჩანაწერში იაკობ გოგებაშვილი აღნიშნავდა, რომ ბათუმის სკოლის შენახვა საზოგადოებას ძვირი უჯდებოდა. ეს ერთი ცნობა გვიჩვენებს საკითხს, რომელიც ზოგად მოწოდებაში ნაკლებად ჩანს. სკოლის გახსნის შემდეგ აუცილებელი იყო მისი ხარჯის მუდმივად დაფარვა. თუ თანხა და მასწავლებელი ვერ მოიძებნებოდა, განათლების გავრცელება ერთჯერად ინიციატივად დარჩებოდა. ორგანიზაციის ანგარიშები ამიტომ გვეხმარება, საგანმანათლებლო მოძრაობის განზრახვა მის ყოველდღიურ შესაძლებლობებს შევადაროთ.
საზოგადოების მუშაობის პირველი წელი
წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების პირველი საერთო კრება 1879 წლის 15 მაისს გაიმართა. ეროვნული არქივის აღწერით, მოსაწვევს დიმიტრი ყიფიანი და ილია ჭავჭავაძე აწერენ ხელს. პირველი წლის ანგარიშის ხელნაწერი ფურცელი 1879 წლის 15 მაისიდან 1880 წლის 15 მაისამდე პერიოდს მოიცავს და 245 წევრს აღრიცხავს: 122 დამფუძნებელსა და 123 ნამდვილ წევრს. სხვა ფურცელზე ახალი სახალხო სკოლების დაარსებისა და არსებული სკოლების დახმარების პრინციპებია ჩამოყალიბებული. ყურადღება ექცევა მასწავლებელთა მდგომარეობას, ქართულ ენაზე სწავლებას, ფულით, წიგნებითა და საწერი ნივთებით დახმარებას. ეს ანგარიშში აღწერილი საქმიანობაა და არა ქვეყნის ყველა სკოლის მდგომარეობის შეფასება. პირველი წლის ანგარიში 1880 წელს ცალკე გამოცემადაც გამოვიდა. მაია ნინიძისა და სხვა მკვლევართა მატიანის მიხედვით, 1880 წლის 19 მაისს გამგეობამ ანგარიში დაამტკიცა, 1 ივნისს ილია ჭავჭავაძემ ის წლიურ კრებაზე წაიკითხა, ხოლო 27 მაისიდან 12 ივნისამდე საანგარიშო მოხსენება გაზეთ „დროებაში“ ქვეყნდებოდა. ანგარიშის პერიოდი, დამტკიცება, საჯარო წარდგენა და გამოცემა სხვადასხვა თარიღია.
როგორ გადაიქცა თარგმანის შეფასება საზოგადოებრივ კამათად
1861 წელს ჟურნალ „ცისკარში“ ილია ჭავჭავაძემ რევაზ ერისთავის თარგმანზე წერილი გამოაქვეყნა. ერთი თარგმანის შეფასებას ფართო კამათი მოჰყვა იმის შესახებ, როგორი ენა უნდა ყოფილიყო ქართულ მწერლობასა და პრესაში. თერგდალეულებს სურდათ, ტექსტი მკითხველისთვის უფრო გასაგები ყოფილიყო და სალიტერატურო ენა ცოცხალ მეტყველებას დაახლოებოდა. კამათი ამიტომ მხოლოდ სიტყვების ან მართლწერის არჩევას არ ეხებოდა. მის უკან იდგა კითხვა, ვის უნდა შეძლებოდა გაზეთის, წიგნისა და საზოგადოებრივი მსჯელობის გაგება. მოგვიანებით „საქართველოს მოამბე“, „დროება“ და „კრებული“ სხვადასხვა საკითხზე ამ მსჯელობის გაგრძელების სივრცედ იქცა.
იდეიდან დაწესებულებამდე
წერა-კითხვის გავრცელებას მხოლოდ მისი აუცილებლობის აღიარება არ ჰყოფნიდა. სკოლას მასწავლებელი, წიგნები და ადგილობრივი მხარდაჭერა სჭირდებოდა. ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელმა საზოგადოებამ ამგვარი საქმიანობის ორგანიზებას შეუწყო ხელი. საარქივო დოკუმენტები საშუალებას გვაძლევს დავინახოთ ორგანიზაციის მუშაობა, ხოლო პრესა იმ მსჯელობას გვაცნობს, რომელიც განათლების მნიშვნელობას ხსნიდა. ამ ორი სახის მასალის ერთად კითხვა გვიჩვენებს, როგორ გადაიქცა ქართული განათლების შესახებ საჯარო კამათი კონკრეტულ საქმიანობად.
წყაროები
მოკლე სარედაქციო მიმოხილვა. საკითხის სრულად შესასწავლად გაეცანი წყაროებს.
- თერგდალეულებისაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-09
- წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოებასაქართველოს ეროვნული არქივი · შემოწმება: 2026-11-09
- საქართველოს ისტორია, ტომი IVსაქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა · შემოწმება: 2026-11-09
- წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების 1888 წლის კრების ჩანაწერიილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი · შემოწმება: 2026-11-09
- წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების საქმეთა წარმოება, 1879–1880საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა · შემოწმება: 2026-11-09
- საჯარო გამოფენის ანგარიშის ხელნაწერი სურათების სათაურები და პირველი კრების მოსაწვევის აღწერასაქართველოს ეროვნული არქივი · შემოწმება: 2026-11-13
- პირველი წლის ანგარიშის ხელნაწერი ფურცელი 1: სათაური, 1879 წლის 15 მაისი–1880 წლის 15 მაისი; საზოგადოების წევრნი და მმართველობა, 245=122+123საქართველოს ეროვნული არქივი · შემოწმება: 2026-11-13
- პირველი წლის ანგარიშის გამოფენილი ფურცელი, სახალხო სკოლების დახმარება: პირველი ორი აბზაცი და ფულის, წიგნებისა და საწერი ნივთების გაგზავნის მონაკვეთისაქართველოს ეროვნული არქივი · შემოწმება: 2026-11-13
- ილია ჭავჭავაძის ცხოვრებისა და შემოქმედების მატიანე, 2017, გვ. 140–141, წინა ეტაპზე უშუალოდ შესწავლილი ქრონოლოგიაშოთა რუსთაველის ქართული ლიტერატურის ინსტიტუტი და თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი · შემოწმება: 2026-11-13
- ნაბეჭდი პირველი წლის ანგარიშის სრული კატალოგური ჩანაწერი: 1880, 23+11 გვერდი, FS 943/4; შინაარსის ნაცვლად არ გამოყენებულასაქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა · შემოწმება: 2026-11-13
- საარქივო გამოფენა, პირველი კრების მოსაწვევი და ბიბლიოთეკის წესის აღწერასაქართველოს ეროვნული არქივი · შემოწმება: 2026-11-13