ისტორიული მოვლენები

ბატონყმობის გაუქმება საქართველოში

გლეხის პირადი თავისუფლება, მიწის საკითხი და რეფორმის განსხვავებული დრო საქართველოს მხარეებში.

რა იცვლებოდა გლეხისთვის

XIX საუკუნის ბატონყმობა გულისხმობდა, რომ გლეხის გადაადგილება და სამართლებრივი მდგომარეობა მიწის მფლობელთან დამოკიდებულებით იყო შეზღუდული. ამ დამოკიდებულების პირობები ყველა მხარეში ერთნაირი არ ყოფილა. ზოგ ადგილას გადამწყვეტი იყო შრომითი ბეგარა, სხვაგან ფულადი ან ნატურალური ვალდებულებაც არსებობდა. ისტორიული რეფორმის უკეთ გასაგებად ორი კითხვა უნდა დავსვათ: როგორ იცვლებოდა ადამიანის პირადი სტატუსი და რა ემართებოდა მიწას, რომელზეც ოჯახი მუშაობდა? ერთი ცვლილება მეორეს ავტომატურად არ წყვეტდა. ამ განსხვავებით აიხსნება, რატომ იყო თავისუფლების გამოცხადება მნიშვნელოვანი გარდატეხა მაშინაც, როცა სოფელში ძველი პრობლემები ჯერ კიდევ რჩებოდა.

რატომ გვაქვს რამდენიმე თარიღი

რუსეთის იმპერიაში 1861 წლის საერთო რეფორმა საქართველოს ყველა მხარეში იმავე დღეს არ ამოქმედებულა. თბილისის გუბერნიაში ძირითადი ცვლილება 1864 წელს გამოცხადდა. რეფორმის გავრცელების ძირითადი ნიშნულებია ქუთაისის გუბერნიაში 1865, სამეგრელოში 1867, აფხაზეთში 1870 და სვანეთში 1871 წელი. ეს ქრონოლოგია ყველა ადგილას ერთნაირ საადგილმამულო პირობებს არ ნიშნავს. ქრონოლოგიაში ჯერ იმპერიული გადაწყვეტილება უნდა აღინიშნოს, შემდეგ კონკრეტულ მხარეში მისი ამოქმედება. ამ განსხვავების გამოტოვება ქმნის შთაბეჭდილებას, თითქოს ერთი განკარგულებით ყველა სოფელში ერთნაირი წესი დამყარდა. ადგილობრივი შეთანხმებებისა და გამონაკლისების შესასწავლად კონკრეტული რეგიონის დებულება ან ადმინისტრაციული დოკუმენტი გვჭირდება.

თავისუფლება და მიწის ფასი

პირადი დამოკიდებულების გაუქმების შემდეგ ოჯახს მაინც სჭირდებოდა მიწა თავის სარჩენად. მიწის მფლობელობა, სარგებლობის უფლება და გამოსასყიდი გადასახადი ამიტომ რეფორმის ერთ-ერთი მთავარი სადავო საკითხი გახდა. გარდამავალ პირობებში ახალი სამართლებრივი სტატუსი ძველ ეკონომიკურ ვალდებულებებთან თანაარსებობდა. 1867 წლის წერილში დიმიტრი ყიფიანი სოსია ქალიაშვილს დროებით ვალდებულ გლეხად მოიხსენიებს. ეს კონკრეტული ცნობა გვიჩვენებს, რატომ ვერ გავაიგივებთ პირად გათავისუფლებას ყველა ვალდებულების დასრულებასთან. მიწის მცირე ფართობმა ან მის მისაღებად აუცილებელმა გადასახადმა შეიძლება ოჯახის არჩევანი შეზღუდოს, მიუხედავად იმისა, რომ ადამიანს გადაადგილებისა და ხელშეკრულების მეტი უფლება აქვს. ამ პროცესის შეფასებისას საჭიროა გავარჩიოთ კანონში მოცემული უფლება, სოფელში არსებული პრაქტიკა და შედეგი, რომელიც სხვადასხვა ოჯახისათვის განსხვავდებოდა.

ვინ ადგენდა ადგილობრივ პირობებს

იმპერიული რეფორმა საერთო სამართლებრივ მიმართულებას განსაზღვრავდა, მაგრამ ადგილობრივი მიწათმფლობელობისა და ვალდებულებების საკითხებზე განსხვავებული წესები იყო საჭირო. თბილისის გუბერნიის შემდეგ რეფორმა დასავლეთ მხარეებშიც გაფართოვდა. ცალკე დებულებების არსებობა ნიშნავს, რომ კონკრეტულ გლეხზე მსჯელობისას ჯერ მისი რეგიონისა და სტატუსის დადგენა გვჭირდება. ისეთი სიტყვები, როგორიცაა საკუთრება ან სარგებლობა, ყოველდღიურ ცხოვრებაში განსხვავებულ შედეგს იძლეოდა: შეიძლებოდა ოჯახს მიწის გამოყენება გაეგრძელებინა ისე, რომ იგი მისი თავისუფლად გასხვისებადი ქონება ჯერ არ ყოფილიყო. ამიტომ რეფორმის სასწავლო ცხრილში თარიღთან ერთად უნდა ჩაიწეროს, ვის შეეხო დებულება და რა სახის უფლება შეიცვალა.

სამართლებრივი ცვლილება ოჯახის დონეზე

წარმოვიდგინოთ ოჯახი, რომელსაც რეფორმის შემდეგ პირადი თავისუფლება აქვს, მაგრამ თავისი მოსავლისთვის კვლავ მცირე ნაკვეთზეა დამოკიდებული. მისი მდგომარეობის გასაგებად მხოლოდ კანონის სათაური არ კმარა. საჭიროა გავიგოთ, რა ვალდებულება რჩებოდა, როგორ შეიძლებოდა მიწის საკუთრებად მიღება და რა ალტერნატიული სამუშაო იყო ხელმისაწვდომი. ეს სასწავლო მაგალითი ისტორიულ ჩანაწერში აღწერილი კონკრეტული ოჯახის ისტორია არ არის. ის გვაჩვენებს, რატომ შეიძლება ორი ერთნაირი სამართლებრივი სტატუსის მქონე ოჯახის გამოცდილება ერთმანეთისგან განსხვავდებოდეს. რეფორმის შედეგების ისტორიული კვლევა სწორედ ამგვარ განსხვავებებს ეძებს, რეგიონული წესების, საჩივრებისა და სამეურნეო ჩანაწერების შეჯერებით.

როგორ შეიცვალა საზოგადოებრივი კამათი

რეფორმამ მიწის, შრომისა და განათლების საკითხები საზოგადოებრივ მსჯელობაში უფრო მწვავედ წარმოაჩინა. გლეხის ახალი მდგომარეობა ქალაქთან, ფულად ურთიერთობებსა და დასაქმებასთანაც იყო დაკავშირებული, მაგრამ ცვლილება ყველა ოჯახისთვის ერთნაირად ხელსაყრელი ვერ იქნებოდა. კახეთის აჯანყების სტატიაში ადრე არსებული ადმინისტრაციული და სამხედრო ტვირთის მაგალითი ჩანს. აქ უკვე სხვა ეპოქის კითხვას ვსვამთ: როგორ გადააწყო სახელმწიფომ მიწის მფლობელსა და მწარმოებელს შორის ურთიერთობა? ამ კითხვის გააზრება მკითხველს ეხმარება, XIX საუკუნე მხოლოდ აჯანყებების რიგად არ აღიქვას და ეკონომიკური ინსტიტუტების გარდაქმნაც დაინახოს.

რეფორმის შედეგი სხვადასხვა ოჯახისთვის

გლეხის მიწაზე დამოკიდებულება ოჯახის მდგომარეობის მიხედვით განსხვავდებოდა. მიწის მქონე ოჯახსა და მას, ვისაც სარგებლობის უფლებისთვის მფლობელთან მოლაპარაკება სჭირდებოდა, ერთნაირი არჩევანი არ ჰქონდათ. რეფორმის შემდეგ დარჩენილი დავებისა და წინააღმდეგობის შესწავლა ამიტომ პირადი თავისუფლების გამოცხადებაზე ფართო სურათს გვაძლევს.

ერთი რეფორმა სხვადასხვა ადმინისტრაციულ სივრცეში

რეფორმის შესახებ ცნობებში თბილისის გუბერნიის, ქუთაისის გუბერნიის, სამეგრელოსა და აფხაზეთის პირობები ცალ-ცალკე განიხილება. ამ დაყოფას მნიშვნელობა აქვს, რადგან იმპერიულ ადმინისტრაციას ყველა მხარეში ერთნაირი მიწათმფლობელობა და ვალდებულებები არ დახვდა. დებულების დამტკიცებასა და მის საჯაროდ გამოცხადებას შორისაც შეიძლებოდა დრო გასულიყო. მ. ახობაძის კვლევაში სამეგრელოს რეფორმის დამტკიცების თარიღად 1866 წლის 1 დეკემბერია მითითებული, საჯარო გამოცხადების თარიღად კი — 1867 წლის 19 თებერვალი. ამიტომ ამ ორ თარიღს ერთი მოვლენის ურთიერთგამომრიცხავ დათარიღებად არ უნდა მივიჩნიოთ. თუ სხვადასხვა გამოცემა ერთ წლად დებულების დამტკიცებას მიიჩნევს და მეორედ მისი გამოცხადების წელს, ეს შესაძლოა სხვადასხვა მოქმედებას აღნიშნავდეს. თარიღების სწორად გამოსაყენებლად სასარგებლოა დავაზუსტოთ, კონკრეტულად რას ათარიღებს წყარო და როდის შეეხო ახალი წესი გლეხის ყოველდღიურ მდგომარეობას.

რა იცვლებოდა რეფორმამდეც

ბატონყმობის გაუქმებამდე იმპერიულ ხელისუფლებას გლეხთა მდგომარეობის სხვადასხვა ნაწილის შეცვლა უკვე ჰქონდა დაწყებული. ზოგი წესი თავის გამოსყიდვის შესაძლებლობას ეხებოდა, ზოგი კი გლეხის გასხვისებას ან საკუთარი თავისუფლების დამტკიცებას. ეს გადაწყვეტილებები ერთნაირად არ ვრცელდებოდა ყველა ადამიანზე. მაგალითად, პირადად თავისუფალ გლეხსა და მიწის მესაკუთრე გლეხს ერთი და იგივე ეკონომიკური მდგომარეობა არ ჰქონდა. XIX საუკუნის შუა ხანებისთვის ქალაქებისა და საწარმოების განვითარებამ შრომის სხვა შესაძლებლობებიც შექმნა. რეფორმა ამგვარად უკვე მიმდინარე ცვლილებების ფონზე განხორციელდა, თუმცა მან ბატონთან პირადი დამოკიდებულების საკითხი გაცილებით ფართო მასშტაბით შეცვალა.

რატომ არის საჭირო ორი თარიღის გარჩევა

რუსეთის იმპერიის 1861 წლის რეფორმა საქართველოს ყველა მხარეში იმავე წელს არ ამოქმედებულა. საქართველოში გაუქმება ეტაპობრივად, 1864–1871 წლებში განხორციელდა. ადგილობრივი პირობების მიხედვით იცვლებოდა, რა მიწას იყენებდა ოჯახი და რა ვალდებულება რჩებოდა მას გამოსასყიდის ან სხვა გადასახადის სახით. პირადი თავისუფლების მიღებას სამართლებრივი მნიშვნელობა ჰქონდა. მიწაზე მუშაობისა და ოჯახის რჩენის შესაძლებლობა კი ეკონომიკურ პირობებზეც იყო დამოკიდებული. ამ განსხვავებით გასაგებია, რატომ შეიძლებოდა ყოფილი ყმა თავისუფალი გამხდარიყო და მაინც დიდხანს ყოფილიყო დამოკიდებული მიწის მფლობელთან შეთანხმებაზე.

დამატებით წასაკითხად

წყაროები

მოკლე სარედაქციო მიმოხილვა. საკითხის სრულად შესასწავლად გაეცანი წყაროებს.

  1. ბატონყმობასაქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია · შემოწმება: 2026-11-09
  2. საქართველოს ისტორია, ტომი IVსაქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა · შემოწმება: 2026-11-09
  3. მ. ახობაძე, გლეხთა მოძრაობა საქართველოში XIX საუკუნის 60–90-იან წლებშისაქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა · შემოწმება: 2026-11-09
  4. იმერეთის ისტორია — რეფორმის რეგიონული ქრონოლოგიასახელმწიფო რწმუნებულის ადმინისტრაცია · შემოწმება: 2026-11-12
  5. დიმიტრი ყიფიანი — ოფიციალური და საქმიანი წერილები, ტომი VIIINPLG, აკადემიური გამოცემები · შემოწმება: 2026-11-12
  6. თერგდალეულებისაქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია · შემოწმება: 2026-11-12
როგორ ვამზადებთ მასალებს
დასაწყისში

ამბები ერთმანეთს უკავშირდება

გააგრძელე კითხვა დაკავშირებულ თემებზე.

აჯანყებები
ახალი და უახლესი ხანა

კახეთის აჯანყება

რუსეთის იმპერიული მმართველობის წინააღმდეგ კახეთში დაწყებული ფართო წინააღმდეგობა.

1812–1813წაიკითხე
მოვლენები
ახალი და უახლესი ხანა

ქართლ-კახეთისა და იმერეთის ანექსია

როგორ გაუქმდა ორი ქართული სამეფო განსხვავებული პოლიტიკური და სამხედრო გზით XIX საუკუნის დასაწყისში.

1800–1810წაიკითხე
მოვლენები
ახალი და უახლესი ხანა

ილია ჭავჭავაძე, თერგდალეულები და საზოგადოებრივი ორგანიზება

პრესა, ენის საკითხი, სკოლები და საზოგადოებრივი ინსტიტუტები XIX საუკუნის მეორე ნახევარში.

1860-იანი წლებიდან XX საუკუნის დასაწყისამდეწაიკითხე