საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა: არჩევნები და კონსტიტუცია
დამოუკიდებლობის გამოცხადებიდან დამფუძნებელი კრების არჩევნებამდე და 1921 წლის კონსტიტუციის მიღებამდე.
დეკლარაციიდან ინსტიტუტებამდე
1918 წელს დამოუკიდებლობის გამოცხადებით განისაზღვრა, რომ ახალი სახელმწიფო დემოკრატიული რესპუბლიკა იქნებოდა. ამის შემდეგ გაჩნდა პრაქტიკული კითხვები: როგორ აირჩევდნენ წარმომადგენლებს, რა უფლებამოსილება ექნებოდა მთავრობას და როგორ დაიცავდა სახელმწიფო მოქალაქის უფლებებს? ამ საკითხებზე პასუხის გაცემა დამოუკიდებლობის გამოცხადების დღის ამბავს სცდება. დროებითი პოლიტიკური ორგანოებიდან არჩეულ დამფუძნებელ კრებამდე გადასვლა ახალ სახელმწიფოს წარმომადგენლობით საფუძველს აძლევდა. სწორედ ამიტომ ამ სტატიის საგანია არა გამოცხადების სცენის ხელახლა აღწერა, არამედ ის წესები და ინსტიტუტები, რომლებითაც რესპუბლიკა ყოველდღიურად უნდა ემართათ.
1919 წლის არჩევნები
დამფუძნებელი კრების ძირითადი არჩევნები 1919 წლის 14–16 თებერვალს გაიმართა. ყველა რეგიონში ერთდროულად კენჭისყრა ვერ ჩატარდა: ზოგან ის სამხედრო თუ პოლიტიკური გარემოებების გამო გადაიდო. მონაწილეობის უფლება ქალებსაც ჰქონდათ როგორც ამომრჩევლებსა და კანდიდატებს. კრებაში ქალების არჩევა ამ პრინციპის პრაქტიკულ შედეგს გვიჩვენებს. საარჩევნო დოკუმენტები დაგვეხმარება გავარჩიოთ, ვინ იღებდა მონაწილეობას, როგორ ფორმდებოდა სიები და როგორ გადაიქცა ხმების მიცემა წარმომადგენლობით ორგანოდ. საარჩევნო უფლება და მისი გამოყენების შესაძლებლობა ერთი და იგივე საკითხი არ არის. ქვეყნის ყველა ადგილზე კენჭისყრის პირობების შესაფასებლად საჭიროა კონკრეტული ოლქის ცნობები. სწორედ ამიტომ საარჩევნო მასალას როგორც წესების, ისე მათი განხორციელების დასანახად უნდა მივმართოთ.
რას აკეთებდა დამფუძნებელი კრება
დამფუძნებელი კრება კონსტიტუციაზე მუშაობის პარალელურად კანონებსა და დეკრეტებს იღებდა. 1919 წლის 11 ივლისის დეკრეტი რესპუბლიკის ბონების გამოშვებას ეხებოდა. ბონი ამ შემთხვევაში მიმოქცევისთვის გამოშვებული ფულადი ნიშანი იყო. იმავე წლის 31 დეკემბერს კრებამ მიიღო კანონი საქართველოს სახელმწიფო ბანკის დაარსების შესახებ და დაამტკიცა მისი წესდება. ეს გადაწყვეტილებები გვიჩვენებს, რა პრაქტიკულ საკითხებზე მუშაობდა არჩეული წარმომადგენლობითი ორგანო.
რისი სწავლა შეიძლება საარჩევნო საბუთით
არჩევნების შედეგები მხოლოდ გამარჯვებული პარტიის სახელით არ ამოიწურება. საარჩევნო დოკუმენტში შეიძლება შევამოწმოთ კანდიდატთა სიები, წარმომადგენლობის წესები და კენჭისყრის პირობები. ქალების არჩევის ისტორია სწორედ ამ მონაცემებით შეიძლება გადამოწმდეს და შემდეგ კონკრეტული წევრების საქმიანობას დაუკავშირდეს. არჩევნების შესახებ წყაროს გამოყენებისას ერთმანეთისგან გავარჩიოთ კანონით დადგენილი წესი და კრების ფაქტობრივი შემადგენლობა. პირველი გვიჩვენებს, ვის ჰქონდა მონაწილეობის უფლება; მეორე აჩვენებს, ვინ აირჩიეს. დასაბუთებული დასკვნა ორივეს ითვალისწინებს და ერთი კონკრეტული ოლქის პრობლემას მთელი ქვეყნის გამოცდილებად არ განაზოგადებს.
კონსტიტუციის წაკითხვა ომის ფონზე
კონსტიტუციის მიღების თარიღსა და თბილისის დაცემას შორის მცირე დრო გავიდა. ამ ქრონოლოგიას აქვს მნიშვნელობა, რადგან დოკუმენტში ჩამოყალიბებული ინსტიტუტების მდგრადობა მშვიდობიან პირობებში ფართოდ ვერ გამოიცადა. სამართლებრივი ტექსტის ანალიზისთვის მაინც შეგვიძლია გავარჩიოთ ორი კითხვა: რა მოწყობას ადგენდა კონსტიტუცია და რა პირობებში იყო შესაძლებელი მისი განხორციელება? არქივში დაცული კანონები დამატებით გვიჩვენებს, რომ კრება 1919 წლიდან საქმიანობდა; მისი მუშაობა 1921 წლის სამხედრო შემოჭრამდე დაიწყო. კონსტიტუცია ამ მუშაობის ნაწილია, მაგრამ ყველა მიღებული კანონის ნაცვლად ვერ წავიკითხავთ. სწორედ ამიტომ რესპუბლიკის ისტორია არჩევნების, ყოველდღიური კანონშემოქმედებისა და სახელმწიფოს ძირითადი ტექსტის ერთობლივად განხილვას მოითხოვს.
1921 წლის კონსტიტუცია და მისი მნიშვნელობა
1921 წლის 21 თებერვალს მიღებულმა კონსტიტუციამ რესპუბლიკის ძირითადი მოწყობა და უფლებები ჩამოაყალიბა. იგი კანონის წინაშე თანასწორობასა და ორივე სქესის თანაბარ უფლებებს ადგენდა. ნორმის არსებობა მის სრულ პრაქტიკულ განხორციელებას არ ნიშნავს. დოკუმენტი შეიქმნა იმ დროს, როცა სახელმწიფოს სამხედრო საფრთხე უკვე ემუქრებოდა. ამიტომ ტექსტში გამოცხადებული პრინციპები და მათი განხორციელების მოკლე შესაძლებლობა ერთმანეთისგან უნდა განვასხვაოთ. ამ თემის შესასწავლად კარგი სავარჯიშოა დამოუკიდებლობის აქტის, საარჩევნო დოკუმენტისა და კონსტიტუციის შედარება. პირველი ადგენს სახელმწიფოს პოლიტიკურ არჩევანს, მეორე აღწერს წარმომადგენლობის პრაქტიკას, მესამე კი მმართველობისა და უფლებების წესს. სამივეს ერთად წაკითხვა აჩვენებს, რა პოლიტიკური მოწყობა შეწყდა საბჭოთა ოკუპაციით.
კომისიის მუშაობის უწყვეტობა
პირველ საკონსტიტუციო კომისიაში რამდენიმე პოლიტიკური მიმართულების წარმომადგენელი მუშაობდა. როდესაც დამფუძნებელმა კრებამ შემდეგი კომისია შექმნა, მას მანამდე დაგროვილი მასალა გადაეცა. თუმცა მალხაზ მაცაბერიძის კვლევით, მასალების მიღება წინა პროექტის უცვლელ გაგრძელებას არ ნიშნავდა: ახალმა კომისიამ მუშაობის თავიდან დაწყება გადაწყვიტა. მას უკვე ჰქონდა საკითხების ჩამონათვალი და ადრინდელი წინადადებები, რომელთა განახლებაც შეეძლო. პროცესის ასეთი თანმიმდევრობა გვიჩვენებს, როგორ ერთიანდებოდა კომისიაში მომზადებული სამუშაო და საბოლოო გადაწყვეტილებაზე არჩეული კრების პასუხისმგებლობა.
რას აკეთებდა კრება კონსტიტუციის მიღებამდე
დამფუძნებელი კრება ფინანსურ საკითხებთან ერთად კულტურისა და მეცნიერების დაწესებულებებზეც მუშაობდა. საკანონმდებლო საქმიანობის კვლევაში ცენტრალური სამეცნიერო არქივის დაარსება 1920 წლის 23 აპრილითაა დათარიღებული. იმავე წლის 28 მაისის კანონი საქართველოდან ხელოვნების ნიმუშებისა და ისტორიული მნიშვნელობის ნივთების გატანას ეხებოდა. ეს აქტები გვიჩვენებს, როგორ ცდილობდა რესპუბლიკა დოკუმენტებისა და კულტურული მემკვიდრეობის დაცვას კონსტიტუციის მიღებამდე.
არჩევნები და წარმომადგენლობის მაგალითი
1919 წელს არჩეულ დამფუძნებელ კრებაში ხუთი ქალი შევიდა: მინადორა ორჯონიკიძე-ტოროშელიძე, ელეონორა ტერ-ფარსაგოვა-მახვილაძე, ქრისტინე შარაშიძე, ანა სოლოღაშვილი და ელისაბედ ნაკაშიძე-ბოლქვაძე. ეს ფაქტი მნიშვნელოვანია, რადგან საარჩევნო უფლების ფორმალურ აღიარებასთან ერთად წარმომადგენლობის კონკრეტულ შედეგსაც გვიჩვენებს. არჩევნები ამომრჩეველს საშუალებას აძლევდა, გავლენა მოეხდინა იმ ორგანოს შემადგენლობაზე, რომელსაც ქვეყნის ძირითადი კანონის მიღება უნდა გადაეწყვიტა. არქივში დაცული ფოტოები და ბიოგრაფიული მასალა ამ შედეგის ადამიანურ მხარესაც აჩვენებს. კრების მუშაობა მხოლოდ კონსტიტუციის საბოლოო კენჭისყრით არ შემოიფარგლებოდა. წევრები სხვადასხვა საკანონმდებლო საკითხს განიხილავდნენ და სახელმწიფო დაწესებულებების მოწყობაზე გადაწყვეტილებებსაც იღებდნენ.
როგორ მზადდებოდა კონსტიტუცია
კონსტიტუციის პროექტზე მუშაობა დამფუძნებელი კრების არჩევამდე დაიწყო. 1919 წლის 18 მარტს არჩეულმა თხუთმეტწევრიანმა კომისიამ წინამორბედი ჯგუფის მასალები მიიღო, თუმცა მუშაობის თავიდან დაწყება გადაწყვიტა. ამ თანმიმდევრობით ჩანს, რომ 1921 წლის თებერვალში მიღებული ტექსტი ერთი სხდომის ან რამდენიმე დღის განმავლობაში არ შექმნილა. კომისიაში განხილული საკითხები ქვეყნის პოლიტიკური მოწყობისა და მოქალაქეთა უფლებების შესახებ განსხვავებულ წინადადებებს მოიცავდა. როდესაც კრებამ 21 თებერვალს დოკუმენტი მიიღო, სამხედრო მდგომარეობა უკვე მძიმე იყო. კონსტიტუციის შექმნის ხანგრძლივი პროცესი და მისი განხორციელებისთვის დარჩენილი მცირე დრო ამ ისტორიის ორი განსხვავებული ნაწილია.
წყაროები
მოკლე სარედაქციო მიმოხილვა. საკითხის სრულად შესასწავლად გაეცანი წყაროებს.
- 1919 წლის საქართველოს დამფუძნებელი კრების არჩევნებისაქართველოს ეროვნული არქივი · შემოწმება: 2026-11-09
- საქართველოს კონსტიტუციასაქართველოს ეროვნული არქივი · შემოწმება: 2026-11-09
- დამფუძნებელი კრების მიერ მიღებული კანონები და სამართლებრივი აქტებისაქართველოს ეროვნული არქივი · შემოწმება: 2026-11-09
- საქართველოს პირველი კონსტიტუცია, 1921 წლის 21 თებერვალისაქართველოს ეროვნული არქივი · შემოწმება: 2026-11-09
- დამფუძნებელი კრების წევრი ქალები, 1919–1921საქართველოს ეროვნული არქივი · შემოწმება: 2026-11-09
- დამფუძნებელი კრების საკანონმდებლო საქმიანობის მონაკვეთი, ბონების, სახელმწიფო ბანკისა და ცენტრალური სამეცნიერო არქივის აბზაცებიბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი · შემოწმება: 2026-11-13
- მალხაზ მაცაბერიძე — 1921 წლის კონსტიტუცია: დამოუკიდებლობის სიმბოლოსაკონსტიტუციო სამართლის ჟურნალი, 2021, სპეციალური გამოცემა · შემოწმება: 2026-11-12
- 1921 წლის კონსტიტუციასაქართველოს საკანონმდებლო მაცნე · შემოწმება: 2026-11-12
- საქართველოს დამოუკიდებლობის დღესაქართველოს სახელმწიფო საინფორმაციო გვერდი · შემოწმება: 2026-11-12
- 1919 წლის არჩევნების შედეგებიCivil Georgia · შემოწმება: 2026-11-12
- ქალები დამფუძნებელ კრებაშიEPRC · შემოწმება: 2026-11-12